Η Λατινική Αμερική στο Fondation Cartier

Στη γοητευτικά εκκεντρική οικογένεια των «Royal Tenenbaums», στην ταινία του Γουές Αντερσον, ο χαρακτήρας του Οουεν Γουίλσον ζει σε ένα σ...

Στη γοητευτικά εκκεντρική οικογένεια των «Royal Tenenbaums», στην ταινία του Γουές Αντερσον, ο χαρακτήρας του Οουεν Γουίλσον ζει σε ένα σπίτι με εξίσου γοητευτικά εκκεντρική τέχνη. Ενας από τους πίνακες που κοσμούν τον χώρο του απεικονίζει πέντε τύπους επάνω σε μηχανές γουρούνες, χωρίς μπλουζάκια και με μάσκες τεράτων στο κεφάλι τους. Σηκώνουν, μάλιστα, και τα χέρια για να πάρουν τη χαρακτηριστική πόζα του «μπαμπούλα». Στο «Bad Route», όπως ονομάζεται ο εν λόγω πίνακας, διακρίνεις ένα υποδόριο χιούμορ - αν και το πιθανό είναι να σταθείς στην υποδόρια απειλή του. Ο δημιουργός του έργου, ο Μεξικανός (κατά βάση φωτογράφος) Μιγκέλ Καλντερόν, είναι ένας εξίσου ιδιοσυγκρασιακός καλλιτέχνης με τον αμερικανό σκηνοθέτη, ο οποίος, άθελά του, τον ανέδειξε και τον έκανε και αυτόν «χιπ».
Οπως και να έχει, ο Καλντερόν θεωρείται το enfant terrible της μεξικανικής τέχνης. Η θέση του λοιπόν στην έκθεση «América Latina 1960-2013» στο Fondation Cartier του Παρισιού (δημιούργημα και καμάρι του ομώνυμου οίκου), η οποία πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Museo Amparo de Puebla στο Μεξικό, ήταν εξασφαλισμένη. Μαζί με άλλους 69 καλλιτέχνες από άλλες 10 χώρες της Λατινικής Αμερικής εκθέτουν σε ευρωπαϊκό έδαφος (αρκετοί για πρώτη φορά) τις φωτογραφίες τους. Ο τίτλος είναι λίγο γενικός, ωστόσο οι χρονολογίες περιορίζουν σε σημαντικό βαθμό την αοριστία. Η έκθεση καλύπτει την περίοδο που ξεκινάει έναν χρόνο μετά την επανάσταση στην Κούβα και φθάνει μέχρι το σήμερα. Η πολιτική και οικονομική αβεβαιότητα, οι δικτατορίες, τα αντάρτικα. Η μια κάποια δημοκρατία. Οι καλλιτέχνες των χωρών νοτίως των ΗΠΑ ήταν παρόντες και κατέγραφαν όσο η ιστορία εκτυλισσόταν μπροστά τους. Συνήθως με τον φακό της μηχανής τους, αλλά και με τα κείμενα που συνόδευαν τις εικόνες τους και συνέθεταν την πολυμορφική εν τέλει τέχνη τους. Για περισσότερη σαφήνεια ή για περισσότερο αποπροσανατολισμό. Οι δικτατορίες δεν φημίζονται για τον σεβασμό της ελευθερίας του λόγου. Οπως γνωρίζουμε, ο Αουγκούστο Πινοσέτ δεν αποτελούσε εξαίρεση.
Η τέχνη ως δούρειος ίππος
Τη δεκαετία του '80 ο χιλιανός καλλιτέχνης Εουχένιο Ντίτμπορν φιλοτεχνούσε τους δικούς του «δούρειους ίππους», τα έργα του που έμειναν γνωστά ως «Αirmail Paintings». Ο Ντίτμπορν έκανε το εξής: έπαιρνε εικόνες από άρθρα περιοδικών που αναφέρονταν σε εγκλήματα ή σε φρικτούς θανάτους. Για παράδειγμα, το παγωμένο σώμα ενός βρετανού ναυτικού από μια αποτυχημένη αποστολή του 19ου αιώνα στην Αρκτική, τα απομεινάρια του Lindow Μan, θύματος ανθρωποθυσίας στη Βρετανία της εποχής των Κελτών, τα οποία βρέθηκαν διατηρημένα σε έλος τύρφης, ή μια μούμια από την εποχή των Ινκας. Κατόπιν ο Ντίτμπορν κολλούσε τις φωτοτυπημένες εικόνες επάνω σε χαρτί και τις έστελνε σε όλον τον κόσμο. Ηταν ο τρόπος του να μιλήσει για το απάνθρωπο καθεστώς στο οποίο ζούσε, χωρίς ωστόσο να το κατονομάζει. Συνέχισε και μετά την πτώση του Πινοσέτ, υλικό υπήρχε εξάλλου άφθονο. O Βραζιλιάνος Μιγκέλ Ρίο Μπράνκο, από την άλλη, μέλος του θρυλικού πρακτορείου Magnum από το 1980, φωτογράφιζε και φωτογραφίζει (ζωγραφίζει, κινηματογραφεί) τους απόκληρους της Βραζιλίας, πάμπτωχους - συνήθως μαύρους και μουλάτους - σε εξαιρετικά ζωηρόχρωμες τρώγλες. Τα κάδρα του αναδίδουν τον διάχυτο, ωμό αισθησιασμό της φαβέλας.
Σέξι εξωτισμός
Είναι, ωστόσο, εύστοχο να αποπειράσαι να παρουσιάσεις την καλλιτεχνική παραγωγή μιας ολόκληρης ηπείρου (αν θεωρήσουμε ότι η Λατινική Αμερική είναι μια ήπειρος από μόνη της); Η πολιτισμική ιδιοσυγκρασία διαφέρει, ποια χώρα μπορεί να συγκριθεί με την άλλη; Τι σχέση έχει η πληθωρικότητα της Βραζιλίας, το χρώμα της, το chiaroscuro της, ο αισθησιασμός της, με την ευρωπαϊκή φινέτσα της Αργεντινής; Δεν είναι αναπόφευκτη η προσφυγή στις απλουστεύσεις όταν χαρτογραφείς την τέχνη μιας γεωγραφικής περιοχής που χαρακτηρίζεται από απίθανη ποικιλία; Εστω και αν μοιράζονται πολλά κοινά αυτές οι χώρες, μια κουλτούρα και μια καλλιτεχνική κληρονομιά σμιλεμένη από επιρροές πολιτισμών της Ευρώπης, της Αφρικής, της Ασίας και βεβαίως των ιθαγενών της; Θα μπορούσαμε να μιλάμε με την ίδια ευκολία για την τέχνη της Ασίας ή της Ευρώπης;
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να πεις μια ιστορία και αυτή που έχει επικρατήσει συνήθως ευνοεί το γκρουπάρισμα και δίνει έμφαση στην εντοπιότητα. «Η έκθεση δεν αποσκοπεί να παρουσιάσει την Ιστορία της περιοχής ούτε να αποδώσει μια γενική εικόνα της τέχνης της Λατινικής Αμερικής» εξηγεί μία από τις τέσσερις επιμελήτριες της έκθεσης, Λεάν Σακραμόν. Και συμπληρώνει: «Το κοινό χαρακτηριστικό των καλλιτεχνών που συμμετέχουν είναι ότι ασχολούνται με τη φωτογραφία και εμπλουτίζουν τα έργα τους με κείμενο. Και μολονότι αυτά καλύπτουν μια ευρεία χρονική περίοδο έντονης πολιτικής αστάθειας, δεν είναι όλα πολιτικά. Δεν πρόκειται στο κάτω κάτω για μια πολιτική έκθεση». Ούτως ή άλλως, αρκεί η ντοκουμενταρίστικη χροιά ως δέλεαρ για να στρέψουμε την προσοχή μας στις χώρες τις οποίες όλοι αγαπάμε να παρατηρούμε. Οι χώρες της Λατινικής Αμερικής έχουν ψυχή και έχουν υποφέρει τα πάνδεινα. Ο εξωτισμός είναι γοητευτικός, είναι σέξι, είναι cool. Ο Γουές Αντερσον θα συμφωνούσε.
Αστραπέλλου Μαρινέλα