7 ψέματα και μια αλήθεια για το 1821...

Konstantinos Korikis **7 ψέματα που μάθαμε στο σχολείο για το 1821 — και η αλήθεια που κανείς δεν μας είπε** Κάθε χρόνο γιορτάζουμε την 25η ...

Konstantinos Korikis

**7 ψέματα που μάθαμε στο σχολείο για το 1821 — και η αλήθεια που κανείς δεν μας είπε**
Κάθε χρόνο γιορτάζουμε την 25η Μαρτίου ξαναλέγοντας τα ίδια πράγματα. Πολλά από αυτά, δυστυχώς, δεν είναι αλήθεια. Δεν είναι «αντεθνικό» να το πούμε — αντεθνικό είναι να μαθαίνουμε λάθος Ιστορία και να νομίζουμε ότι τιμάμε τους αγωνιστές.
Πάμε να τα δούμε ένα-ένα.
** ΨΕΜΑ #1: Η Επανάσταση ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου**
Τι συνέβη στις 25 Μαρτίου του 1821; Τίποτα απολύτως, λένε οι ιστορικοί. Ή σχεδόν τίποτα, πέρα από κάποιες αψιμαχίες. Κανένα σπουδαίο πολεμικό γεγονός.
Η Επανάσταση είχε ξεκινήσει μέρες νωρίτερα. Στις 15 Μαρτίου σκοτώθηκαν Τούρκοι σπαχήδες κοντά στο Λιβάρτσι. Στις 23 Μαρτίου οι Μανιάτες υπό τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη με τη συνεπικουρία του Κολοκοτρώνη κατέλαβαν την Καλαμάτα — αυτή ήταν η πρώτη πραγματική απελευθέρωση πόλης. Αν θέλουμε ακόμα νωρίτερα, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης κήρυξε την Επανάσταση στη Μολδαβία στις 24 Φεβρουαρίου.
Η 25η Μαρτίου επιλέχθηκε αργότερα, με διάταγμα του Όθωνα το 1838, για να συμπέσει με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου — δηλαδή για να συνδεθεί η εθνική γιορτή με τη θρησκευτική.
** ΨΕΜΑ #2: Ο Γερμανός ύψωσε το λάβαρο στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου**
Η πιο εμβληματική εικόνα του 1821 δεν συνέβη ποτέ — τουλάχιστον όχι έτσι.
Η αλήθεια είναι ότι ο Γερμανός την 25η Μαρτίου όρκισε τους αγωνιστές στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου στην Πάτρα και όχι στην Αγία Λαύρα.
Το περιστατικό της Αγίας Λαύρας είναι ένας εθνικός μύθος. Τον οφείλουμε στον Γάλλο περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ, ο οποίος περιέγραψε με εντελώς φανταστικές λεπτομέρειες τη δοξολογία που τάχα τελέστηκε εκεί.
Στα απομνημονεύματά του ο ίδιος ο Γερμανός δεν αναφέρει τέλεση δοξολογίας ούτε στην Αγία Λαύρα ούτε στη Βοστίτσα. Κι ο Σπυρίδων Τρικούπης γράφει ξεκάθαρα: «ψευδής είναι η εν Ελλάδι επικρατούσα ιδέα, ότι εν τη Μονή της Αγίας Λαύρας ανυψώθη κατά πρώτον η σημαία της επαναστάσεως».
Αυτό δεν μειώνει τον ρόλο του Γερμανού — απλά τον τοποθετεί αλλού.
** ΨΕΜΑ #3: Το Κρυφό Σχολειό**
Ο πίνακας του Γύζη (1886) με τον παπά να διδάσκει κρυφά στα παιδιά είναι πιθανότατα η πιο γνωστή εικόνα ελληνικής Ιστορίας. Και είναι μυθοπλασία.
Ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας Θάνος Βερέμης ήταν κατηγορηματικός: το Κρυφό Σχολειό είναι «λάθος μέγιστο». Ουδόλως ενδιαφέρονταν οι Οθωμανοί για το αν μιλούσαν τη γλώσσα τους οι Έλληνες ή οι Εβραίοι ή οι Αρμένιοι.
Ο ιστορικός Αλέξης Πολίτης σημειώνει ότι υπάρχουν «ατελείωτες μαρτυρίες για σχολεία και πληρωμές δασκάλων από την κοινότητα. Και καμία ότι κάποιος εμποδίστηκε να μάθει ελληνικά.»
Τα σχολικά βιβλία στην Ελλάδα αντιμετώπιζαν το Κρυφό Σχολειό ως γεγονός μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα, όταν τελικά αφαιρέθηκε ως «εθνική ανάμνηση που ήταν, σε κάποιο βαθμό, μυθοπλαστική» — προκαλώντας πολιτική αντιπαράθεση με την Εκκλησία.
** ΨΕΜΑ #4: Οι Τούρκοι απαγόρευαν τα ελληνικά**
Αυτό πάει μαζί με το Κρυφό Σχολειό. Μέσα στο οθωμανικό σύστημα μιλέτ, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν υπεύθυνο για τα περισσότερα ζητήματα της χριστιανικής κοινότητας και είχε υψηλό βαθμό αυτονομίας. Η Εκκλησία ήταν ελεύθερη να λειτουργεί σχολεία όπου επιθυμούσε.
Η ύπαρξη πολλών δημόσιων, νομίμως λειτουργούντων ελληνικών σχολείων είναι καλά τεκμηριωμένη, ειδικά στις μεγαλύτερες πόλεις μετά τον 17ο αιώνα.
Ναι, υπήρχαν τοπικές δυσκολίες, αυθαιρεσίες πασάδων, φορολογία. Αλλά γενικευμένη απαγόρευση της γλώσσας; Όχι.
** ΨΕΜΑ #5: Ήταν «όλοι μαζί» — ένας ενωμένος λαός**
Ο Βερέμης ήταν ρεαλιστής: «Η Ελλάδα το 1821 ήταν κατακερματισμένη σε εξουσίες. Στον Αχελώο αρχηγός ο Στουρνάρης. Στα Άγραφα ο Καραϊσκάκης. Στη Λειβαδιά ο Ανδρούτσος. Κανείς δεν πήγαινε να αμφισβητήσει την κυριαρχία του άλλου.»
Η Επανάσταση περιελάμβανε δύο εμφυλίους πολέμους (1823 και 1824), δολοφονίες ηγετών, προσωπικές αντιπαλότητες και βαθιές ρήξεις ανάμεσα σε κοτζαμπάσηδες, κλεφτοκαπεταναίους, Φαναριώτες και νησιώτες πλοιοκτήτες. «Ο πρώτος που κατάφερε να ενώσει και να συγκροτήσει ενιαίο έθνος-κράτος ήταν ο Καποδίστριας» — τον οποίο, βέβαια, δολοφονήσαμε.
** ΨΕΜΑ #6: Η Εκκλησία ηγήθηκε της Επανάστασης**
Η εικόνα του παπά-πολεμιστή είναι αληθινή σε πολλές περιπτώσεις (Παπαφλέσσας, Αθανάσιος Διάκος, τοπικοί ιερείς). Αλλά η θεσμική Εκκλησία;
Στις 23 Μαρτίου 1821, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ υπέγραψε στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας τον αφορισμό του Αλέξανδρου Υψηλάντη, του Μιχαήλ Σούτσου και των επαναστατών της Μολδοβλαχίας. Αφόρισε, δηλαδή, την Επανάσταση. Υπό πίεση, βεβαίως — αλλά ο αφορισμός ήταν γεγονός.
Πολλοί ιεράρχες τάχθηκαν ανοιχτά κατά της εξέγερσης. Η ηρωική στάση μεμονωμένων κληρικών δεν ταυτίζεται με θεσμική ηγεσία.
** ΨΕΜΑ #7: Οι Ευρωπαίοι μας βοήθησαν επειδή μας αγαπούσαν**
Ο φιλελληνισμός υπήρξε πραγματικός. Χιλιάδες εθελοντές — συμπεριλαμβανομένου του Λόρδου Βύρωνα — ήρθαν και πολέμησαν. Αλλά η επίσημη στρατιωτική επέμβαση (Ναυμαχία του Ναβαρίνου, 1827) ήταν αποτέλεσμα γεωπολιτικών συμφερόντων — κυρίως ρωσοβρετανικού ανταγωνισμού για επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο ιστορικός Αλέξης Πολίτης εξηγεί: η σύνδεση των Νεοελλήνων με τους αρχαίους επέτρεπε στους Ευρωπαίους να θεωρήσουν τους Έλληνες ισότιμο έθνος. Κι η ύπαρξη μιας μεσαίας ελληνόφωνης εμπορικής τάξης έκανε την ευρωπαϊκή αστική τάξη να αισθάνεται αλληλέγγυα.
Η Ελλάδα δεν ελευθερώθηκε μόνο από φιλελληνισμό. Ελευθερώθηκε επειδή βόλευε τις Μεγάλες Δυνάμεις να υπάρξει ένα μικρό κρατίδιο-σύμμαχος στα νότια Βαλκάνια.
** ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΝ; ΓΙΑΤΙ ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ;**
Επειδή η πραγματική Ιστορία είναι πιο δυνατή από τον μύθο.
Δεν χρειάζεται να φτιάξουμε παραμύθια για να τιμήσουμε ανθρώπους που πολέμησαν χωρίς εκπαίδευση, χωρίς ενότητα, χωρίς σίγουρη βοήθεια — και νίκησαν. Η αλήθεια τούς κάνει μεγαλύτερους, όχι μικρότερους.
Το πραγματικό 1821 δεν ήταν ένας ωραίος πίνακας ζωγραφικής με σημαίες και λάβαρα. Ήταν αίμα, λάσπη, εμφύλιοι, λάθος αποφάσεις, αυτοθυσία και τύχη. Ακριβώς αυτό το κάνει αληθινά θαυμαστό.
Χρόνια πολλά σε όλους τους Έλληνες.
** Πηγές:**
• Θάνος Βερέμης, Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών — συνεντεύξεις σε LiFO (2017) και Πρώτο Θέμα (2021)
• Αλέξης Πολίτης, ιστορικός — «Μύθοι και σκληρές αλήθειες για την Επανάσταση του 1821», Τα Νέα (2010)
• Σπυρίδων Τρικούπης, *Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως*
• Σπύρος Αλεξίου, *21 ρωγμές στην επίσημη Ιστορία για το 1821*, εκδ. Τόπος (2021)
• «Κρυφό Σχολειό», Wikipedia (αναφορές σε Αλκή Αγγέλου, Τ. Γριτσόπουλο)
• mixanitouxronou.gr — «Παλαιών Πατρών Γερμανός: Την 25η Μαρτίου ήταν στην Πάτρα και όχι στην Αγία Λαύρα»
• ethnos.gr — «Πώς ένας ευφάνταστος Γάλλος ιστορικός μας παρέδωσε τον μύθο της Αγίας Λαύρας» (2025)
• sansimera.gr — «25η Μαρτίου 1821 και Εθνική Επέτειος»
• imerodromos.gr — «Τρεις μύθοι για την 25η Μαρτίου»
• alfavita.gr — «Τι έγινε στις 25 Μαρτίου 1821 στην Αγία Λαύρα;» (2021)
• diastixo.gr — «25η Μαρτίου 1821: Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, τα Καλάβρυτα και το λάβαρο — Αλήθειες και μύθοι» (2023)