Οι Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησαν έναν πόλεμο χωρίς στρατηγική...

Stratos Safioleas Είναι μεγάλος ο πειρασμός να καταφεύγουμε σε στερεότυπα όταν μιλάμε για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή: οι “μουλάδες”, οι “σι...

Stratos Safioleas
Είναι μεγάλος ο πειρασμός να καταφεύγουμε σε στερεότυπα όταν μιλάμε για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή: οι “μουλάδες”, οι “σιωνιστές” και να προσπερνάμε την πολυπλοκότητα των σχέσεων και των συγκρούσεων και την ιστορική τους ρίζα. Το σκεφτόμουν πάλι ενώ άκουγα μια καταπληκτική συζήτηση μεταξύ του Ali Vaez και του Ezra Klein. O Vaez γεννήθηκε στο Ιράν και μεγάλωσε εν’ μέσω του φρικτού πολέμου Ιράν-Ιράκ. Ο πατέρας του φημισμένος χειρουργός στο Ιράν, η μητέρα του με σπουδές στη διοίκηση. Έφυγε στην Ελβετία και από εκεί στην Αμερική, έχοντας σοβαρές μεταπτυχιακές σπουδές. Σήμερα είναι επικεφαλής του Iran Project στο International Crisis Group. Είχε συνεργαστεί με την ομάδα των διαπραγματευτών που κατέληξε στη περίφημη συμφωνία του 2015 για τον περιορισμό του Ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.
Ο Ezra Klein είναι ο γνωστός Εβραίος Αμερικανός δημοσιογράφος τώρα στους New York Times, και συγγραφέας.
Μεταφέρω τα βασικά σημεία της πραγματικά εκπληκτικής συζήτησης (πάνω από μία ώρα - που άξιζε κάθε λεπτό της):
Η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν δεν ξεκινά το 1979 αλλά το 1953, όταν η CIA και η MI6 ανέτρεψαν τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό του Ιράν Mossadegh και εγκατέστησαν τον Σάχη. Η ανατροπή της δημοκρατίας αποτελεί την βάση του ιρανικού εθνικισμό.
Ο Σάχης θεωρήθηκε πιόνι των Δυτικών (ίσως καθ’ υπερβολή) και μαζί με την τυραννική εξουσία του, οδήγησε στην επανάσταση του 1979, στην επιστροφή του Khomeini από το Παρίσι, και την κρίση των ομήρων στην Αμερικανική πρεσβεία.
Ο Khomeini σχημάτισε μια συμμαχία φιλελεύθερων, αριστεριστών, φεμινιστριών, εθνικιστών, αλλά σταδιακά πήρε την εξουσία στα χέρια του. Η κρίση της κατάληψης της Αμερικανικής πρεσβείας και της ομηρείας των Αμερικανών εξυπηρέτησε το αντιδυτικό του αφήγημα και ταυτόχρονα απομάκρυνε και τους μετριοπαθείς από την εξουσία.
Ένα χαρακτηριστικό μοτίβο στη σχέση Ισραήλ-Αμερικής με το Ιράν είναι μετριοπαθείς στη μία πλευρά να εξοντώνονται πολιτικά από τις πράξεις των φανατικών της άλλης. Η φανατική πλευρά της κάθε πλευράς στην ουσία δικαιολογούσε την ύπαρξη της άλλης.
Ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ (1980–88), στον οποίο τότε οι Αμερικανοί στήριξαν τον Saddam Hussein εναντίον ενός διπλωματικά απομονωμένου Ιράν, βάθυνε ακόμη περισσότερο το τραύμα — “διδάσκοντας” στους Ιρανούς ηγέτες ένα μάθημα: ήταν μόνοι, και ότι η επιβίωση απαιτούσε μη συμβατικά εργαλεία: φιλικές πολιτοφυλακές (proxies), ανάπτυξη πυραυλικού προγράμματος και πυρηνική αποτροπή. Εκείνη την εποχή μεγαλώνει και το στρατιωτικό σύστημα των “Φρουρών της Επανάστασης” οι οποίοι είναι εκτός του κανονικού στρατού, με ισλαμική ιδεολογία, και σκοπό την υπεράσπιση της “Ισλαμικής Επανάστασης.”
Η υπεράσπιση των Παλαιστίνιων από το Ιράν δεν είχε την αφετηρία του σε κάποιον αλτρουισμό, αλλά σε μια στρατηγική επιδίωξη: την απόκτηση επιρροής και συμμαχιών. (Αυτός είναι και ο λόγος που το Ιράν σαμπόταρε πολλές λύσεις, και τις συμφωνίες του Όσλο, και τη διαδικασία της Μαδρίτης - μια λύση χωρίς το Ιράν, η Τεχεράνη τη θεωρούσε μια λύση εις βάρος του Ιράν. Στο τέλος η Τεχεράνη ήρθε σε ρήξη με την PLO).
Δύο κρίσιμες ευκαιρίες να σπάσει αυτός ο κύκλος χάθηκαν.
1/ Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, το Ιράν προσέφερε γνήσια συνεργασία — ο ίδιος ο Kasem Sulemaini είχε κόσμος στο Αφγανιστάν με σκοπό να βοηθήσουν τους αμερικανούς παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες για τις αμερικανικές επιχειρήσεις κατά των Ταλιμπάν.
Αυτό το “παράθυρο ευκαιρίας” έκλεισε απροσδόκητα και αναίτια από τον πρόεδρο George W Bush όταν λίγους μήνες μετά, στην ετήσια ομιλία του στο Κογκρέσο (στο State of the Union) χαρακτήρισε το Ιράν μέλος του «Άξονα του Κακού» (μαζί με Βόρεια Κορέα και Λιβύη).
2/ Η συμφωνία για τα πυρηνικά, η JCPOA της κυβέρνησης Obama το 2015 πέτυχε αυτό που καμία προηγούμενη προσπάθεια δεν είχε καταφέρει: το Ιράν αποδέχθηκε περιορισμούς και επιθεωρήσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα που υπερβαίνουν οτιδήποτε είχε συμφωνήσει ποτέ οποιαδήποτε χώρα. Απομάκρυνε το 97% του αποθέματος ουρανίου και δέχθηκε διαρκή παρακολούθηση. Η παρακολούθηση δεν αφορούσε μόνο το πυρηνικό υλικό, αφορούσε και τα εξαρτήματα για την κατασκευή των μηχανών φυγοκέντρισης - ενώ η υπάρχουσες μηχανές αποσυναρμολογήθηκαν.
Η πλήρη τήρηση της συμφωνίας από το Ιράν επιβεβαιώθηκε σε κάθε έλεγχο από την IAEA..
Γιατί το JCPOA ήταν μια σημαντική συμφωνία;
Δεν ήταν απλώς ένας μηχανισμός αποτροπής διάδοσης πυρηνικών. Ήταν μια στρατηγική με πολιτικό βάθος. Αφαιρώντας την οικονομική πίεση, στόχευε να ενισχύσει τη μεγάλη, φιλοδυτική μεσαία τάξη του Ιράν (περίπου 65% του πληθυσμού), δημιουργώντας τις συνθήκες για μια φυσιολογική πολιτική αλλαγή. Καθώς η γενιά της επανάστασης μεγάλωνε και αποσυρόταν φυσιολογικά από την εξουσία, ένα πιο μετριοπαθές Ιράν θα μπορούσε να αναδυθεί — όχι μέσω αλλαγής καθεστώτος, αλλά μέσω εσωτερικού μετασχηματισμού.
Η μονομερής αποχώρηση της κυβέρνησης Trump αποτέλεσε αθέτηση των υποσχέσεων. Αντικαταστάθηκε από την στρατηγική που επιδίωκε η κυβέρνηση Netanyahu για «μέγιστη πίεση». Το αποτέλεσμα ήταν το χειρότερο δυνατό: οι μετριοπαθείς παράγοντες στην εξουσία αποσύρθηκαν. Η μεσαία τάξη συνετρίβη οικονομικά. Οι “Φρουροί της Επανάστασης” ισχυροποιήθηκαν, και το πυρηνικό πρόγραμμα επιταχύνθηκε, και το καθεστώς έγινε πιο καταπιεστικό και επιθετικό.
Fast Forward, σήμερα: απλώς μια κατάπαυση πυρός δεν λύνει το πρόβλημα
> Πρώτα από όλα: το Ιράν, δεν έχει λόγο να ανοίξει τα Στενά του Ορμούζ, αν δεν πάρει πρώτα εγγυήσεις ότι σε λίγους μήνες δεν θα υπάρξει επανάληψη των βομβαρδισμών. (Η κυβέρνηση Trump επιτέθηκε στο Ιράν, δύο φορές, και τις δύο φορές εν μέσω διαπραγματεύσεων).
> Μετά, ακόμα κι αν η Αμερική ανακοινώσει ότι ο πόλεμο τελειώνει και υπάρξει κατάπαυση πυρός, το πυρηνικό πρόβλημα παραμένει. Το Ιράν διατηρεί αρκετό εμπλουτισμένο ουράνιο για πολλαπλές κεφαλές, και το καθεστώς — έχοντας πλέον επιβιώσει αυτής της τρομακτικής επίθεσης τόσο από το Ισραήλ όσο και από τις ΗΠΑ — είναι πιθανό να συμπεράνει πως τα πυρηνικά όπλα αποτελούν τη μόνη αξιόπιστη αποτροπή.
Κάθε πρόσφατο ιστορικό προηγούμενο το επιβεβαιώνει: Η μεν Ουκρανία παρέδωσε το οπλοστάσιό της και υπέστη την Ρωσική εισβολή, ενώ είχε γραπτές εγγυήσεις για την προστασία της εδαφικής της ακεραιότητα.· Η την δε Βόρεια Κορέα, άντεξε στην διεθνή πίεση, και κατόρθωσε να φτάσει κοντά και σε πυρηνικό όπλο και στο να αναπτύξει πυραυλική τεχνολογία. Και ως “αμοιβή” ο δικτάτορας που είναι στην εξουσία, ο Kim, ανταμείφθηκε με την επίσκεψη και συνάντηση με τον πρόεδρο Trump.
> Τα Αραβικά κράτη είναι αμφίθυμα απέναντι στο Ιράν και το Ισραήλ και βρίσκονται σε δεινή θέση. Από τη μία αντιτίθενται στην ιρανική επιθετικότητα, αλλά δεν θέλουν την κατάρρευση του Ιράν — διότι η εξάλειψή του θα άφηνε το Ισραήλ ως αδιαμφισβήτητο ηγεμόνα της περιοχής, μια προοπτική που δεν είναι για αυτά ελκυστική.
> Ρωσία και η Κίνα επιθυμούν ένα Ιράν που επιβιώνει, στρατιωτικά αδυνατισμένο μεν αλλά με το καθεστώς να επιβιώνει, και χρήσιμο αντίβαρο στην αμερικανική κυριαρχία στη Μέση Ανατολή. Το Ιράν θα παραμείνει ένα πεδίο ανταγωνισμού και “ψυχρού πολέμου”.
> Το σημερινό Ισραήλ αδιαφορεί για τις επιπτώσεις
Για την κυβέρνηση Netanyahu, κάθε πιθανή εκδοχή είναι αποδεκτή: ένα αποδυναμωμένο Ιράν που παραμένει μελλοντικός στόχος, ένα Ιράν που καταρρέει αλλά βρίσκεται πολύ μακριά για να αποτελεί απειλή, ή ακόμη και η αποκατάσταση της μοναρχίας.
Το κόστος — οι πρόσφυγες, πολιτική αστάθεια, ριζοσπαστικοποίηση — πρώτα θα το υποστούν οι Αραβικές χώρες με τις οποίες γειτονεύει.
> Ο κίνδυνος κατάρρευσης του Ιράν
Αν το καθεστώς καταρρεύσει, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή βιώσιμη εναλλακτική καθώς δεν υπάρχει ούτε ενωμένη, ούτε οργανωμένη αντιπολίτευση η οποία να έχει ευρεία λαϊκή βάση. Το πιθανότερο αποτέλεσμα δεν είναι μετάβαση στη δημοκρατία, αλλά ένας κατακερματισμός στη βάση εθνοτικών και θρησκευτικών ταυτοτήτων, παρόμοια με τη Λιβύη μετά τον Καντάφι, ή με το σημερινό Σουδάν.
---
Οι Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησαν έναν πόλεμο χωρίς στρατηγική, χωρίς τελικό στόχο και χωρίς σχέδιο για την επόμενη μέρα. Το να “ελπίζεις” σε μια καλύτερη διάδοχη κατάσταση, δεν καθησυχάζει κανέναν.