Η εφεύρεση της προστασίας...

1854–1881: Το τελευταίο τέταρτο του αιώνα που κατασκευάστηκε το εργαλείο των αποικιών χρέους ...

1854–1881: Το τελευταίο τέταρτο του αιώνα που κατασκευάστηκε το εργαλείο των αποικιών χρέους...

Αλέξανδρος Τσίγγος

Οι μεγάλες εποχές σπάνια ανοίγουν με μεγάλα γεγονότα. Αυτή άνοιξε με έναν καβγά μοναχών για ένα κλειδί. Στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, Καθολικοί και Ορθόδοξοι κληρικοί διαφωνούσαν για το ποιος κρατά τα κλειδιά του ναού της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ και ποιος έχει το δικαίωμα να επισκευάσει τον τρούλο του Παναγίου Τάφου.

Πίσω από τους μοναχούς στήθηκαν δύο αυτοκράτορες. Ο Ναπολέων Γ’, που χρειαζόταν τους Καθολικούς της Γαλλίας, απαίτησε από τον σουλτάνο τα προνόμια των Λατίνων. Ο τσάρος Νικόλαος απάντησε ότι προστάτης των δώδεκα εκατομμυρίων Ορθοδόξων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι εκείνος, και το 1853 ο στρατός του πέρασε τον Προύθο.

Το ερώτημα του πολέμου που ακολούθησε δεν ήταν θεολογικό. Ήταν κτηματολογικό. Ποιος έχει το δικαίωμα να βάζει χέρι μέσα σε μια ξένη αυτοκρατορία μέσω των χριστιανών της. Η Κριμαία υπήρξε ο πρώτος πόλεμος που έγινε ανοιχτά για το ποιος κατέχει το εργαλείο «προστασία», και το γεγονός ότι Βρετανία και Γαλλία πολέμησαν στο πλευρό του σουλτάνου δεν σημαίνει ότι το εργαλείο απορρίφθηκε. Σημαίνει ότι άλλαξε χέρια.

Η Ελλάδα το έμαθε πρώτη και με τον πιο απτό τρόπο. Το 1854, όταν η Αθήνα κινήθηκε να σταθεί στο πλευρό του ομόδοξου τσάρου με εξεγέρσεις στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία, αγγλογαλλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και τον κράτησαν υπό κατοχή τρία χρόνια. Η ίδια δύναμη που πολεμούσε στην Κριμαία «για την προστασία» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατείχε το λιμάνι ενός ανεξάρτητου βασιλείου για να το προστατέψει από τις ίδιες του τις συμπάθειες. Το εργαλείο δούλευε και προς τα έξω και προς τα μέσα από την πρώτη στιγμή.

Και μέσα στον ίδιο πόλεμο, το καλοκαίρι του 1854, υπογράφτηκε στο Λονδίνο κάτι που πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Το πρώτο εξωτερικό δάνειο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην ιστορία της. Η Πύλη, που επί πέντε αιώνες δεν είχε εξωτερικό χρέος και δεν χρωστούσε σε κανέναν, μπήκε στα βιβλία των τραπεζιτών του Λονδίνου και του Παρισιού για να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο της «σωτηρίας» της. Το δεύτερο δάνειο, του 1855, το εγγυήθηκαν επισήμως τα βρετανικά και γαλλικά κοινοβούλια. Η προστασία αποτυπώθηκε σε λογιστικό φύλο σε τραπεζικά κατάστιχα από την πρώτη της χρονιά. Το νήμα αυτό οδηγεί κατευθείαν στο 1875 και στο 1881, και εκεί θα καταλήξει και η αφήγησή μας.

ΙΙ. Ο πολίτης με φιρμάνι

Η ειρήνη του 1856 στο Παρίσι δέχτηκε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο «ευρωπαϊκό κονσέρτο», στη λέσχη των πολιτισμένων κρατών. Το εισιτήριο είχε εκδοθεί λίγες εβδομάδες νωρίτερα στην Κωνσταντινούπολη και λεγόταν Χάττι Χουμαγιούν. Ένα αυτοκρατορικό διάταγμα, συνταγμένο υπό την πίεση και σχεδόν την υπαγόρευση των πρεσβευτών, που κήρυσσε την πλήρη νομική ισότητα μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων. Ίση πρόσβαση στα αξιώματα, στον στρατό, στα σχολεία, στα δικαστήρια. Στα χαρτιά, ο ραγιάς έπαψε να υπάρχει.

Η πρόθεση των μεταρρυθμιστών του Τανζιμάτ ήταν σοβαρή και σχεδόν τραγική. Ήθελαν να προλάβουν τον τεμαχισμό φτιάχνοντας κάτι που δεν είχε υπάρξει ποτέ, τον «Οθωμανό πολίτη», μια ιθαγένεια πάνω από τις θρησκείες. Επιχείρησαν δηλαδή να γεννήσουν τον πολίτη από τα πάνω, με διάταγμα, μέσα σε μια κοινωνία οργανωμένη επί αιώνες σε κοινότητες, χωρίς δήμο να τον σηκώσει και χωρίς οικονομία να τον θρέψει.

Το αποτέλεσμα ήταν το χειρότερο δυνατό. Η παλιά ιεραρχία των μιλλέτ, η μόνη τάξη κόσμου που ήξεραν όλοι, απονομιμοποιήθηκε επισήμως, και στη θέση της δεν στήθηκε τίποτα χειροπιαστό. Ο μουσουλμάνος είδε τον σουλτάνο του να υπογράφει, με τη σφραγίδα των απίστων πρεσβευτών, την κατάργηση της υπεροχής του. Ο χριστιανός πήρε ένα χαρτί ισότητας που δεν μπορούσε να το προστατέψει καμία φρουρά. Η στέγη του παλιού κόσμου δεν ράγισε από κάποιο σεισμό των υπηκόων. Την πριόνισε ο ίδιος ο Σουλτάνος, με εντολή των δανειστών του.

ΙΙΙ. Το μετάξι

Για να καταλάβει όμως κανείς γιατί το πριόνισμα έβγαλε αίμα ακριβώς στο Όρος του Λιβάνου, πρέπει να κοιτάξει όχι τα διατάγματα αλλά τα κουκούλια. Ο κρυφός πρωταγωνιστής της δεκαετίας είναι το μετάξι.

Από τη δεκαετία του 1840, η Λυών, η μεταξούπολη της Γαλλίας, ρουφούσε την παραγωγή του Όρους. Γαλλικά κεφάλαια έστησαν αναπηνιστήρια στις πλαγιές, οι μουριές αντικατέστησαν τα σιτηρά, και η Βηρυτός, ένα λιμάνι δεύτερης σειράς, εκτοξεύτηκε σε πύλη του διεθνούς εμπορίου. Ο πλούτος αυτός δεν μοιράστηκε στην τύχη. Πέρασε από συγκεκριμένα χέρια και τα χέρια αυτά ήταν κατά συντριπτική πλειοψηφία χριστιανικά. Οι χριστιανοί μεσάζοντες κρατούσαν τα μπεράτια, τα διπλώματα προξενικής προστασίας που τους έβγαζαν από την οθωμανική δικαιοδοσία και φορολογία, μιλούσαν τη γλώσσα του Ευρωπαίου αγοραστή, είχαν τα δίκτυα των σχολείων των Γαλλικών ιεραποστολών. Η προστασία, δηλαδή, δεν ήταν μόνο διπλωματικό δόγμα. Ήταν εμπορικό πλεονέκτημα, μετρήσιμο σε γρόσια.

Έτσι, μέσα σε μια γενιά, η κοινωνική πυραμίδα του Όρους αναποδογύρισε. Ο χριστιανός χωρικός, χθες υποτελής, πλούτιζε από το κουκούλι και έχτιζε σπίτι ψηλότερο από του Δρούζου φεουδάρχη του. Και από πάνω ερχόταν ένα ευρωπαϊκό διάταγμα να του πει ότι είναι πλέον και νομικά ίσος. Ο Δρούζος και ο σουνίτης άρχοντας έβλεπε την ιεραρχία αιώνων να διαλύεται ταυτόχρονα στο χωράφι, στο λιμάνι και στον νόμο. Καμία κοινωνία δεν αντέχει να της αλλάζουν μέσα σε είκοσι χρόνια και την οικονομία και το δίκαιο και το γόητρο, χωρίς κανείς να τη ρωτήσει για τίποτα.

IV. Κεσρουάν. Η ταξική εξέγερση που άλλαξε όνομα

Υπάρχει ένα επεισόδιο που αποκαλύπτει τι πραγματικά έβραζε κάτω από τις ταμπέλες, και γι’ αυτό ακριβώς έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τη δημοφιλή αφήγηση. Το 1858, στο Κεσρουάν, στη χριστιανική καρδιά του Όρους, οι Μαρωνίτες αγρότες ξεσηκώθηκαν εναντίον των Μαρωνιτών φεουδαρχών τους, της οικογένειας Χαζέν. Επικεφαλής τους ένας αγωγιάτης, ο Τανιούς Σαχίν. Έδιωξαν τους αφέντες από τα κτήματα, μοίρασαν γαίες, έστησαν κάτι σαν αγροτική κοινοπολιτεία. Χριστιανοί εναντίον χριστιανών, χωριάτες εναντίον αρχόντων. Ήταν η πιο καθαρή ταξική εξέγερση που γνώρισε η οθωμανική Συρία, και δεν είχε πάνω της ούτε ίχνος θρησκείας.

Όταν όμως το κύμα κύλησε νότια, στις μεικτές επαρχίες, η γεωγραφία και δημογραφία οδήγησε στην κρίσιμη βάφτιση και βολική για την κάθε τοπική εξουσία. Εκεί οι αγρότες ήταν χριστιανοί και οι φεουδάρχες Δρούζοι. Η ίδια ακριβώς σύγκρουση, γη και πρόσοδος εναντίον προνομίου, φόρεσε αυτομάτως θρησκευτικό ένδυμα. Και με το νέο όνομα βολεύτηκαν όλοι. Οι Δρούζοι άρχοντες συσπείρωσαν τους δικούς τους φτωχούς εναντίον του «χριστιανικού κινδύνου», αντί να τους βρουν απέναντί τους όπως οι Χαζέν. Οι οθωμανικές φρουρές, ταπεινωμένες από το Χάττι Χουμαγιούν, έκαναν τα στραβά μάτια ή συμμετείχαν. Και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, που είχαν ήδη μοιράσει τα ποίμνια, βρήκαν το καθεμιά τον προστατευόμενό της. Η μετονομασία δεν ακολούθησε τη σφαγή για να τη δικαιολογήσει. Προηγήθηκε και την κατέστησε δυνατή. Μια ταξική φωτιά ξαναβαφτίστηκε θρησκευτικός πόλεμος, γιατί ως ταξική δεν τη διαχειριζόταν κανείς και ως θρησκευτική τη διαχειρίζονταν όλοι.

Αξίζει εδώ μια υπενθύμιση, γιατί το έδαφος ήταν ήδη οργωμένο. Από το 1843, μετά την κατάρρευση του παλιού εμιράτου, οι Δυνάμεις είχαν επιβάλει στο Όρος το «διπλό καϊμακαμλίκι», τη διοικητική διχοτόμηση σε χριστιανικό βορρά και δρουζικό νότο, με μια γραμμή χαραγμένη σε ευρωπαϊκό χάρτη που έκοβε στη μέση μεικτά χωριά. Δεκαεπτά χρόνια πριν από τις σφαγές, η θρησκευτική γεωμετρία ξένης κοπής ήταν ήδη νόμος. Το 1861 δεν υπήρξε η πρώτη ξένη εγγύηση στον Λίβανο. Υπήρξε η διόρθωση μιας προηγούμενης ξένης χάραξης, που είχε η ίδια βοηθήσει τη σύγκρουση να ωριμάσει.

V. 1860. Η πρώτη ανθρωπιστική επέμβαση

Την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1860 ο λογαριασμός ήρθε ολόκληρος. Ντέιρ αλ-Καμάρ, Χάσμπαγια, Ζάχλε, χιλιάδες νεκροί χριστιανοί στο Όρος, και τον Ιούλιο το μακελειό πέρασε στη Δαμασκό, όπου ο όχλος έκαψε τη χριστιανική συνοικία. Τους περισσότερους από όσους σώθηκαν εκεί δεν τους έσωσε καμία ευρωπαϊκή δύναμη. Τους έσωσε ο Αμπντελκαντέρ, ο εξόριστος Αλγερινός εμίρης, ο άνθρωπος που είχε πολεμήσει δεκαπέντε χρόνια ενάντια στη γαλλική κατάκτηση της πατρίδας του, ανοίγοντας το σπίτι του και τη προσφέροντας  προστασία σε χιλιάδες κυνηγημένους. Η ιστορία κρατά τέτοιες ειρωνείες για όποιον διαβάζει προσεκτικά. Ο εχθρός της Γαλλίας προστάτεψε αυτούς που η Γαλλία διεκδικούσε ως προστατευόμενους.

Και τότε ενεργοποιήθηκε το εργαλείο σε πλήρη μορφή. Με διεθνές πρωτόκολλο που υπογράφτηκε στο Παρίσι τον Αύγουστο του 1860, ο Ναπολέων Γ’ απέστειλε εκστρατευτικό σώμα στη Βηρυτό «για την κατάπαυση της αιματοχυσίας και την προστασία των χριστιανών». Οι ιστορικοί του διεθνούς δικαίου αναγνωρίζουν σε αυτή την αποστολή την πρώτη «ανθρωπιστική επέμβαση» της νεότερης ιστορίας, το προηγούμενο που θα επικαλείται έκτοτε κάθε επόμενη. Η φόρμουλα που δοκιμάστηκε τότε είναι αναγνωρίσιμη μέχρι σήμερα. Μια πραγματική φρίκη, μια ένοχη τοπική εξουσία, μια πολυμερής εντολή για νομιμοφάνεια, ένας επεμβαίνων με συμφέροντα στην περιοχή, και ένα μόνιμο θεσμικό κατάλοιπο μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων.

Το αποτέλεσμα ήρθε τον Ιούνιο του 1861 και λεγόταν Οργανικός Κανονισμός. Το Όρος έγινε αυτόνομη επαρχία με χριστιανό διοικητή διορισμένο από την Πύλη και εγκεκριμένο από τις Δυνάμεις, και η ασφάλειά του πέρασε στην εγγύηση των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Η ειρήνη των κοινοτήτων του Λιβάνου έπαψε οριστικά να είναι δική τους υπόθεση. Η στέγη που είχε πριονιστεί δεν ξαναχτίστηκε. Νοικιάστηκε, και το συμβόλαιο εκείνο, με ανανεώσεις και αλλαγές νοικάρη, τρέχει ακόμη.

VI. Ο θόλος. Το ίδιο εργαλείο οδηγεί σε διαφορετικά αποτελέσματα

Η δεκαετία αυτή μοιάζει με σειρά ασύνδετων επεισοδίων μόνο αν κοιτάξει κανείς τα επεισόδια ένα ένα. Το 1861 ανακηρύσσεται το Βασίλειο της Ιταλίας. Το 1871, στον καθρέφτη των Βερσαλλιών συγκροτείται η Γερμανική Αυτοκρατορία. Το 1856 το Χάττι Χουμαγιούν, το 1876 το πρώτο οθωμανικό σύνταγμα του Μιντάτ πασά, που ο Αμπντούλ Χαμίτ θα το καταπιεί μέσα σε δύο χρόνια. Και ανάμεσά τους οι σφαγές του Όρους και της Δαμασκού. Όλα αυτά είναι αντιδράσεις στην ίδια μορφή εισβολής της βιομηχανικής επανάστασης. Το δίδυμο βιομηχανικός καπιταλισμός και εθνικό κράτος μπαίνει με φόρα στον κόσμο των αυτοκρατοριών και των κοινοτήτων, με τις ίδιες ατμοπλοϊκές γραμμές, τους ίδιους τηλέγραφους, τα ίδια τραπεζικά δίκτυα.

Το αποτέλεσμα όμως εξαρτήθηκε από το έδαφος. Όπου το δίδυμο βρήκε γλωσσικά και οικονομικά συμπαγές υλικό, μια αγορά που ενοποιούνταν και μια γλώσσα που κυριαρχούσε, έφτιαξε την ενοποίηση, Ιταλία και Γερμανία. Όπου έπεσε πάνω σε πολυκοινοτική αυτοκρατορία, έφτιαξε το ακριβώς αντίθετο, τεμαχισμό, γιατί εκεί η εθνική αρχή δεν μπορούσε να ενώσει παρά μόνο να κόψει, και κάθε κόψιμο χρειαζόταν έναν εξωτερικό προστάτη για να κρατηθεί. Οι οθωμανικές προσπάθειες για Ευρωπαϊκού τύπου σύνταγμα και εκσυγχρονισμό, από το Τανζιμάτ ως τον Μιντάτ, υπήρξαν η τραγική μέση οδός. Η προσπάθεια να απαντήσει η θνήσκουσα Οθωμανική αυτοκρατορία στο δίδυμο με τα δικά του όπλα, φτιάχνοντας πολίτη με φιρμάνι θα αποτύχει. Ο πολίτης  που στόχευε να δημιουργήσει είχε πεθάνει στο Ντέιρ αλ-Καμάρ και στη Δαμασκό πριν προλάβει να ζήσει, όπως και θα πεθάνει ξανά και ξανά, με άλλα ονόματα, σε κάθε επόμενη απόπειρα να κατέβει η ιδιότητα του πολίτη από τα πάνω αντί να αναδυθεί από τα κάτω.

VII. 1875–1881. Ο δεύτερος βραχίονας

Το νήμα του χρήματος, που ξεκίνησε το 1854, έφτασε στο τέλος του με ακρίβεια ωρολογιακού μηχανισμού. Μέσα σε είκοσι χρόνια η Πύλη δανείστηκε ξανά και ξανά, με όρους ολοένα βαρύτερους, για στρατούς, ανάκτορα και εξυπηρέτηση παλαιότερων δανείων. Τον Οκτώβριο του 1875 κήρυξε στάση πληρωμών.

Και τρία χρόνια μετά τη χρεοκοπία, το 1878, το εργαλείο έκανε την πιο καθαρή του συναλλαγή, πάνω σε ένα νησί που μας αφορά άμεσα. Η Ρωσία είχε μόλις συντρίψει τους Οθωμανούς στον πόλεμο του 1877–78 και στεκόταν προ των πυλών της Κωνσταντινούπολης. Με τη Συνθήκη της Κύπρου, η Βρετανία ανέλαβε να προστατεύει την αυτοκρατορία από τον ρωσικό κίνδυνο, και ως αντάλλαγμα πήρε τη διοίκηση της Κύπρου. Η προστασία πληρώθηκε σε έδαφος, μετρητοίς.

Ο σουλτάνος κράτησε την ονομαστική κυριαρχία, και η Βρετανία δεσμεύτηκε να του αποδίδει έναν ετήσιο φόρο υποτελείας από τα έσοδα του νησιού. Αυτή πώληση για εξυπηρέτηση δανείων και διατήρηση μηχανισμών εξουσίας θα την συναντήσουμε και στο Λίβανο και στην ιστορία του. Όσον αφορά το πέρασμα της Κύπρου στην Βρετανική αποικιοκρατία σαν αποπληρωμή δανείων, το ποσό που αντιπροσώπευε δεν έφτασε στην Κωνσταντινούπολη ούτε για μία χρονιά, αποπληρωμής. Αυτό ας το κρατήσουμε για την Ελληνική Αποικία Χρέους του σήμερα. Το πόσο λοιπόν παρακρατούνταν στο Λονδίνο και πήγαινε στην εξυπηρέτηση του εγγυημένου οθωμανικού δανείου του 1855, εκείνου ακριβώς του Κριμαϊκού πολέμου, στο οποίο η Πύλη είχε πάψει να ανταποκρίνεται.

Ο Κύπριος αγρότης δηλαδή, μέσα από τη δική του φορολογία, πλήρωνε επί δεκαετίες τα τοκοχρεολύσια των Άγγλων και Γάλλων ομολογιούχων του σουλτάνου, για δάνειο που είχε συναφθεί πριν καν πατήσει Βρετανός στο νησί. Το «Tribute» έγινε η πρώτη μεγάλη πολιτική πληγή της βρετανικής Κύπρου και μία από τις πρώτες συλλογικές διαμαρτυρίες του κυπριακού λαού. Προστασία και χρέος δεμένα στον ίδιο κόμπο, πάνω στην ίδια γη, από την πρώτη μέρα.

Και το 1881, με το Διάταγμα του Μουχαρέμ, οι πιστωτές πήραν αυτό που παίρνουν πάντα οι πιστωτές όταν κρατούν και τα κανόνια. Ιδρύθηκε η Διοίκηση του Οθωμανικού Δημοσίου Χρέους, ένας ξένος οργανισμός εγκατεστημένος στην Κωνσταντινούπολη, με χιλιάδες δικούς του υπαλλήλους πάνω σε οθωμανικό έδαφος, που εισέπραττε απευθείας, για λογαριασμό των ομολογιούχων του Λονδίνου και του Παρισιού, το αλάτι, τον καπνό, τα τέλη χαρτοσήμου, τα αλιεύματα, τα οινοπνευματώδη και τον φόρο του μεταξιού. Το ίδιο μετάξι που είχε αναποδογυρίσει την κοινωνία του Όρους πλήρωνε τώρα τους δανειστές της αυτοκρατορίας που δεν μπόρεσε να το διαχειριστεί.

Έτσι ολοκληρώθηκε το εργαλείο, με τους δύο βραχίονές του να δουλεύουν πλέον μαζί. Ο ένας βραχίονας προστατεύει ανθρώπους, μειονότητες, χριστιανούς, ομολόγους πίστεως. Ο άλλος προστατεύει κεφάλαια, ομολογιούχους, «τη σταθερότητα». Ο πρώτος ανοίγει τον δρόμο και ο δεύτερος στρώνει το γραφείο. Και τα δύο μιλούν τη γλώσσα της κηδεμονίας προς όφελος του κηδεμονευόμενου. Η Ελλάδα γνώρισε τον δεύτερο βραχίονα στην πλήρη του μορφή το 1898, όταν μετά την ήττα του ’97 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος, χτισμένος πάνω στο οθωμανικό πρότυπο, με τις προσόδους του κράτους εκχωρημένες στους εκπροσώπους των Δυνάμεων. Όποιος αναζητά τη γενεαλογία των μνημονίων, εδώ βρίσκει τον πάππο τους, και ο πάππος γεννήθηκε δίδυμος με την ανθρωπιστική επέμβαση. Λίβανος 1861, Κύπρος 1878, Αθήνα 1898. Τρεις σταθμοί του ίδιου εργαλείου σε σαράντα χρόνια, και οι τρεις χώρες αυτής της σειράς κιόλας στη θέση τους.

VIII. Το εργαλείο σήμερα

Από το 1860 μέχρι σήμερα, το εργαλείο άλλαξε λεξιλόγιο πολλές φορές. Τα «δικαιώματα των χριστιανών» έγιναν «προστασία των μειονοτήτων» στη Κοινωνία των Εθνών, μετά «ανθρωπιστική επέμβαση», μετά «ευθύνη προστασίας» στα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Η Διοίκηση του Χρέους έγινε Οικονομικός Έλεγχος, μετά προγράμματα προσαρμογής, μετά μηχανισμοί στήριξης και εποπτείας. Η γραμματική δεν άλλαξε ούτε μία φορά. Κάποιος ορίζεται ως ανίκανος να προστατέψει τους ανθρώπους του ή τα οικονομικά του, και κάποιος άλλος, που έχει συμφέροντα στην περιοχή, αναλαμβάνει την προστασία, εισπράττοντας το τίμημα σε κυριαρχία.

Και υπάρχει ένα τελευταίο ερώτημα, το πιο άβολο, γιατί δεν αφορά τους ισχυρούς αλλά όσους λένε ότι τους αντιμάχονται. Η Λυών του μεταξιού δεν εξαφανίστηκε. Η ευημερία της δυτικής Ευρώπης, τα δίκτυα, τα ταμεία, οι πόλεις της, χτίστηκαν και με το κουκούλι του Όρους, το ουράνιο του Νίγηρα, τον χρυσό του Μαλί, το χρέος των περιφερειών.

Κι όμως, ακόμα και τα πιο γνήσια λαϊκά κινήματα της Ευρώπης, όταν βγαίνουν στους δρόμους για το κόστος της ζωής και την αναδιανομή του πλούτου, σπάνια ρωτούν από πού ήρθε ο πλούτος που ζητούν να μοιραστεί. Η ευρωπαϊκή αριστερά συζητά την αναδιανομή και αποσιωπά την προέλευση. Ακόμα και ο λόγος περί αποζημιώσεων, εκεί όπου υπάρχει, μένει συχνά δυτικότροπος, μια λογιστική τακτοποίηση της ενοχής με το ίδιο νόμισμα της κυριαρχίας. Γιατί τι αποζημίωση να δώσεις σε κοινωνίες των οποίων το βαθύτερο τραύμα δεν είναι το κλεμμένο χρήμα αλλά η κλεμμένη ικανότητα να συγκροτούνται ως πολιτείες.

Η μόνη αποκατάσταση που θα άξιζε το όνομα δεν θα ήταν επιταγή. Θα ήταν η παραίτηση από το ίδιο το εργαλείο, ώστε τα έθνη να ξαναχτιστούν από τα κάτω, από τους δικούς τους ανθρώπους, με τη δική τους λογιστική, χωρίς κηδεμόνα να υπογράφει στη θέση τους.

Μέχρι τότε, το κλειδί της Βηθλεέμ αλλάζει χέρια αλλά δεν επιστρέφεται. Και κάθε εποχή που δηλώνει ότι ήρθε να διορθώσει τις προστασίες της προηγούμενης, φέρνει συνήθως στις αποσκευές της μία καινούργια.

* Ο Αλέξανδρος Τσίγγος είναι τηλεοπτικός και ραδιοφωνικός παραγωγός και ως αρθρογράφος και αναλυτής σε διάφορα ενημερωτικά sites και εφημερίδες.
"documentonews"