Σεπτεμβριανά 1955: Οι 9 ώρες τρόμου που σφράγισαν το τέλος του Ελληνισμού της Πόλης...

Σαν σήμερα, πριν 71 χρόνια, οι ελληνικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης μετατράπηκαν σε πεδίο μάχης. Στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου του 1955 ξέσπ...

Σαν σήμερα, πριν 71 χρόνια, οι ελληνικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης μετατράπηκαν σε πεδίο μάχης. Στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου του 1955 ξέσπασε ένα αδιανόητο κύμα βιαιότητας. Μέσα σε μόλις εννέα ώρες, ένας μαινόμενος όχλος δεκάδων χιλιάδων Τούρκων εξαπέλυσε ένα πρωτοφανούς αγριότητας πογκρόμ κατά της ελληνικής κοινότητας που άκμαζε εκείνη την περίοδο, προκαλώντας ανεπανόρθωτο πλήγμα στον Ελληνισμό της Πόλης.
33 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η ελληνική κοινότητα παρέμενε δημογραφικά ζωηρή και οικονομικά ισχυρή, μετρώντας παρουσία μεγαλύτερη των 2.000 ετών. Τα γεγονότα εκείνης της νύχτας αποτέλεσαν την αρχή του τέλους: από τους 100.000 Έλληνες που ζούσαν τότε στην Κωνσταντινούπολη, σήμερα μόλις και μετά βίας ξεπερνούν τους 2.000.

Η σκηνοθετημένη προβοκάτσια της ΘεσσαλονίκηςΗ αφορμή για την έκρηξη της βίας «κατασκευάστηκε» στις 6 Σεπτεμβρίου στη Θεσσαλονίκη, με μια έκρηξη εκρηκτικού μηχανισμού στο τουρκικό προξενείο, το οποίο στεγαζόταν στο πατρικό σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ. Αν και προκλήθηκαν μόνο μικρές υλικές ζημιές στον εξωτερικό τοίχο και έσπασαν κάποια τζάμια, το συμβάν έφερε εξ αρχής τα στοιχεία της προβοκάτσιας.
Δράστης ήταν ο μουσουλμάνος φύλακας του κτηρίου, Χασάν Μεμέτογλου, ο οποίος λειτούργησε υπό τις εντολές του Οκτάι Εγκίν, ενός μουσουλμάνου φοιτητή Νομικής από την Κομοτηνή. Ο Εγκίν συνελήφθη από τις ελληνικές αρχές, αλλά αργότερα φυγαδεύτηκε στην Τουρκία, όπου τιμήθηκε, έκανε λαμπρή καριέρα ως αστυνομικός διευθυντής και διορίστηκε έπαρχος.
Η είδηση μεταδόθηκε ραδιοφωνικά στην Τουρκία στις 13:30. Λίγες ώρες αργότερα, η εφημερίδα «Istanbul Ekspres» κυκλοφόρησε έκτακτο παράρτημα με εμπρηστικούς τίτλους όπως «Έλληνες τρομοκράτες κατέστρεψαν το πατρικό σπίτι του Ατατούρκ» ενώ δεν δίστασε να δημοσιεύσει και μια σειρά παραποιημένων φωτογραφιών. Το δημοσίευμα πυροδότησε «αυθόρμητες» διαδηλώσεις στην Πλατεία Ταξίμ.

Μεθοδευμένο σχέδιο

Η επίθεση δεν ήταν μια στιγμιαία αντίδραση λόγω της έκρηξης στο πατρικό σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ, αλλά ένα καλά μεθοδευμένο σχέδιο. Λίγες ημέρες πριν, είχε ξεκινήσει στο Λονδίνο η Τριμερής Διάσκεψη μεταξύ Βρετανίας, Ελλάδας και Τουρκίας για το ζήτημα της Κύπρου. Οι Βρετανοί, επιδιώκοντας να μπλοκάρουν την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, ενέπλεξαν την Τουρκία, ενισχύοντας το ενδιαφέρον της για τη μουσουλμανική μειονότητα του νησιού.
Τους μήνες που προηγήθηκαν, ο τουρκικός Τύπος βομβάρδιζε την κοινωνία με ανθελληνική προπαγάνδα. Πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξε η εφημερίδα «Χουριέτ» (υπό τη διεύθυνση του Σεντάτ Σιμαβί) και η εθνικιστική οργάνωση «Η Κύπρος είναι Τουρκική» (Kibris Turktur) του Χικμέτ Μπιλ. Καλλιεργήθηκαν ψευδείς φήμες ότι οι Ρωμηοί της Πόλης διενεργούσαν εράνους για τη χρηματοδότηση της ΕΟΚΑ, ενώ ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας στοχοποιήθηκε επειδή αρνήθηκε να καταδικάσει τον αγώνα των Ελληνοκυπρίων.
Στις γειτονιές της Πόλης, το κλίμα είχε γίνει βαρύ. Οι χαιρετισμοί των Τούρκων γειτόνων γίνονταν απότομοι, ενώ στα καφενεία πωλούνταν χάρτες της Κύπρου τους οποίους παιδιά έβαφαν με το αίμα τους. Σε πολλές πόρτες ελληνικών σπιτιών εμφανίστηκαν χαραγμένα ή γραμμένα με μπογιά τα αρχικά «G.M.R.» (Gayri Muslim Rum - μη μουσουλμάνος Ρωμηός), προαναγγέλλοντας όσα θα ακολουθούσαν.

Οι ομάδες κρούσης

Η ανθρωπογεωγραφία του όχλου, που ξεπερνούσε τα 100.000 άτομα, περιλάμβανε οργανωμένες ομάδες κρούσης των 15 έως 50 ατόμων, οι οποίες αφού έκαναν καταδρομικές επιχειρήσεις, ενώνονταν και πάλι με το πλήθος των διαδηλωτών. Ανάμεσά τους υπήρχαν καθοδηγητές, καταστροφείς, λαφυραγωγοί, αλλά και φοιτητές, δικηγόροι και κυρίες της αστικής τάξης.
Για τη στελέχωση του όχλου επιστρατεύτηκαν άτομα από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη, που μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη με τρένα, λεωφορεία, ταξί και πλοιάρια. Στους ταραχοποιούς παρασχέθηκε τροφή, κατάλυμα και εξοπλισμός: ρόπαλα, αξίνες, λοστοί, βενζίνη και δυναμίτιδα είχαν μεταφερθεί και τοποθετηθεί εκ των προτέρων σε διάφορα σημεία της πόλης.
Για τη στοχοποίηση των περιουσιών χρησιμοποιήθηκαν οι κατάλογοι μη μουσουλμάνων που είχε συντάξει το τουρκικό κράτος πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και τα σημάδια «GMR» στις εισόδους. Στα επεισόδια συμμετείχαν αστυνομικοί και στρατιώτες με πολιτικά, οι οποίοι κατηύθυναν το πλήθος, ενώ οι ένστολες αρχές παρακολουθούσαν αμέτοχες τις λεηλασίες.

Το χρονικό της βαρβαρότητας

Σύμφωνα με το ημερολόγιο γεγονότων του διπλωμάτη Βύρωνα Θεοδωρόπουλου και τις ανταποκρίσεις του Τύπου της εποχής, η αλληλουχία των γεγονότων εξελίχθηκε ως εξής:
13:30: Μεταδίδεται από το ραδιόφωνο η είδηση για τη βόμβα στο σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη
16:00: Κυκλοφορεί το έκτακτο παράρτημα της «Ισταμπούλ Εξπρές».
16:30: Ομάδες νέων αναγράφουν υβριστικά συνθήματα κατά των Ελλήνων στους δρόμους του Πέραν.
17:30 - 18:00: Συγκέντρωση στην Πλατεία Ταξίμ και εμπρηστικοί λόγοι από φανατισμένους ρήτορες.
18:30: Η συγκέντρωση μετατρέπεται σε διαδήλωση.
19:00: Ξεκινά να σπάνε τζαμαρίες και πόρτες στα ελληνικά καταστήματα της πλατείας Ταξίμ και της οδού Ιστικλάλ (Πέραν). Μέσα σε δύο ώρες, οι βιαιοπραγίες γενικεύονται σε όλες τις συνοικίες.
02:00 (7ης Σεπτεμβρίου): Κηρύσσεται στρατιωτικός νόμος και εμφανίζονται τα πρώτα στρατιωτικά τμήματα, οπότε και η κατάσταση αρχίζει να ηρεμεί.
Ο όχλος, κρατώντας τουρκικές σημαίες, εικόνες και ανδριάντες του Ατατούρκ, εισέβαλε σε σπίτια και καταστήματα, πετώντας τα εμπορεύματα και τα έπιπλα στους δρόμους και βάζοντας φωτιά. Η λεωφόρος Ιστικλάλ καλύφθηκε από σωρούς υφασμάτων, κατεστραμμένα έπιπλα, θραύσματα γυαλιών και αναποδογυρισμένα αυτοκίνητα.
Παράλληλα, ο όχλος στη Σμύρνη επετέθη και κατέστρεψε το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής στο στρατηγείο του ΝΑΤΟ, λεηλάτησε τα σπίτια των Ελλήνων αξιωματικών, πυρπόλησε το ελληνικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση Σμύρνης και επιχείρησε να κάψει ελληνικά ιστιοφόρα στο λιμάνι.

Ο τραγικός απολογισμός

Οι υλικές ζημιές υπήρξαν κολοσσιαίες. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Αμερικανού γερουσιαστή Χόμερ Κέιπχαρτ, το κόστος ξεπέρασε τα 300.000.000 δολάρια.
Μέσα σε λίγες ώρες καταστράφηκαν ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές:
- 2.500 έως 4.500 ελληνικά καταστήματα.
- 1.000 έως 4.000 ελληνικά σπίτια.
- 19 έως 73 ελληνορθόδοξες εκκλησίες (μεταξύ των οποίων της Αγίας Τριάδος, της Παναγίας στο Γενίκιοϊ, το μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής, ενώ ανατινάχθηκε η εκκλησία των Θεραπειών).
- 37 ελληνικά σχολεία και η Θεολογική Σχολή της Χάλκης.
Πέρα από τις υλικές καταστροφές, σημειώθηκαν σύληση νεκροταφείων, βιαιοπραγίες, βασανισμοί και δολοφονίες. Οι νεκροί υπολογίζονται από 15 έως 37 άτομα.
Ιδιαίτερη μανία επιδείχθηκε εναντίον του κλήρου. Ο Βρετανός ανταποκριτής της Daily Mail, Νόελ Μπάρμπερ, κατέγραψε σοκαριστικές μαρτυρίες: «Η εκκλησία του Γεντί Κουλέ καταστράφηκε ολοσχερώς και έναν ιερέα τον έριξαν από το κρεβάτι του, του ξερίζωσαν τα μαλλιά από το κεφάλι του και κυριολεκτικά του απέσπασαν την γενειάδα από το πηγούνι του. Έναν άλλον ηλικιωμένο ιερέα σε ένα σπίτι που ανήκε σε αυτόν τον ναό και ο οποίος ήταν πολύ άρρωστος και δεν μπορούσε να μετακινηθεί, τον εγκατέλειψαν στο κρεβάτι του και το σπίτι του πυρπολήθηκε, με αποτέλεσμα αυτός να καεί ζωντανός.
Στον ναό του Γενίκιοϊ, μία πανέμορφη τοποθεσία στην άκρη του Βοσπόρου, έβγαλαν στον δρόμο έναν 75χρονο ιερέα, τον γύμνωσαν, τον έδεσαν πίσω από ένα αυτοκίνητο και τον έσυραν στους δρόμους. Στην εκκλησία του Γενία Μαχαλλέ, έναν ιερέα τον έγδυσαν, τον έδεσαν στην καρότσα ενός φορτηγού και τον περιέφεραν γυμνό στους δρόμους. Προσπάθησαν να ξεριζώσουν τα μαλλιά ενός ιερέα αλλά δεν κατάφεραν να του γδάρουν το κρανίο όπως έκαναν σε πολλούς άλλους».
Παράλληλα, σημειώθηκαν εκατοντάδες βιασμοί γυναικών, ανηλίκων κοριτσιών ακόμα και αγοριών. Ο Έλληνας χειρουργός των νοσοκομείων του Βαλουκλή ανέφερε στον Έλληνα πρόξενο ότι περιέθαλψε τουλάχιστον 60 βιασμένες Ελληνίδες, αν και ο συνολικός αριθμός εκτιμάται σε περίπου 200, καθώς τα περισσότερα θύματα δεν προέβησαν σε δηλώσεις για να αποφύγουν τον κοινωνικό στίγμα. Στην επίσημη αναφορά του αρχηγού της τουρκικής Αστυνομίας, η λέξη «βιασμός» δεν αναφέρθηκε καν.

Η στάση  της Αθήνας

Αρχικά, η τουρκική κυβέρνηση προσπάθησε να αποδώσει τις ταραχές σε «κομμουνιστική συνωμοσία», ενώ ο πρωθυπουργός Μεντερές ισχυρίστηκε ότι επρόκειτο για «αυθόρμητη έκφραση πατριωτικού αισθήματος». Ωστόσο, η τουρκική αντιπολίτευση κατηγόρησε την κυβέρνηση για την οργάνωση του διωγμού, διαφωνώντας μόνο ως προς το γεγονός ότι η χώρα εκτέθηκε διεθνώς. Αργότερα, στην τουρκική εθνοσυνέλευση, ο ίδιος ο Μεντερές παραδέχθηκε ότι ήταν εκ των προτέρων γνώστης των επεισοδίων.
Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης υπήρξε από χλιαρή έως ανύπαρκτη. Ο τότε πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος νοσούσε βαρύτατα, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να είναι ουσιαστικά ακέφαλη. Παράλληλα, ασκήθηκαν έντονες συμμαχικές πιέσεις, ιδιαίτερα από τον Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλλες, ο οποίος κάλεσε Αθήνα και Άγκυρα να επιδείξουν «αυτοσυγκράτηση και συμφιλίωση».
Μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στις 6 Οκτωβρίου 1955 και την αποχή της Ελλάδας από νατοϊκές ασκήσεις στη Μεσόγειο, η Τουρκία υποχρεώθηκε σε μια τυπική ηθική αποκατάσταση. Στις 24 Οκτωβρίου 1955, σε ειδική τελετή στο στρατηγείο του ΝΑΤΟ στη Σμύρνη, ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών ύψωσε και τίμησε την ελληνική σημαία.
Τα «Σεπτεμβριανά» του 1955 υπήρξαν καθοριστικά για το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων και το Κυπριακό, εγκαινιάζοντας μια περίοδο διαρκούς έντασης. Για τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης, η νύχτα εκείνη σφράγισε τη σταδιακή του συρρίκνωση, μετατρέποντας την άλλοτε κοσμοπολίτικη Πόλη των 100.000 Ρωμιών σε μια εθνική μεγαλούπολη όπου πλέον μόνο τα άδεια κτήρια θυμίζουν την ιστορική τους παρουσία.