ΟΙ ΔΥΟ ΟΨΕΙΣ της χώρας! Η Μήδεια της Επιδαύρου και η εξέδρα του Ζαππείου...

Spiro N. Taraviras   Δύο όψεις της ίδιας χώρας: η Μήδεια της Επιδαύρου και η εξέδρα του Ζαππείου στη χώρα του ύψους και του βάθους. Μέσα μόλ...

Spiro N. Taraviras 
Δύο όψεις της ίδιας χώρας: η Μήδεια της Επιδαύρου και η εξέδρα του Ζαππείου στη χώρα του ύψους και του βάθους.
Μέσα μόλις σε 1 ημέρα, η Ελλάδα κατάφερε να προσφέρει παγκοσμίως δύο εκ διαμέτρου αντίθετες εικόνες του εαυτού της.
Στην Επίδαυρο, χιλιάδες θεατές συγκεντρώθηκαν για να παρακολουθήσουν τη «Μήδεια» του Ευριπίδη, όπου αναβιώθηκε (αν είναι αυτό δυνατό) μια παλαιότερη ιστορική παράσταση του Κερουμπίνι με την Μαρία Κάλας κ σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη, σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς και θεατρικούς χώρους του κόσμου, έναν τόπο όπου η έννοια της πολιτιστικής συνέχειας δεν αποτελεί σύνθημα αλλά ζωντανή πραγματικότητα.
Την ίδια στιγμή, στην καρδιά της Αθήνας, μπροστά από το Ζάππειο Μέγαρο, ανεγειρόταν μια ογκώδης εξέδρα για τη φιλοξενία ενός φεστιβάλ διάρκειας περίπου ενός κ πλέον μηνός για να ικανοποιήσει τη ματαιοδοξία ποιων αλήθεια;
Η δημόσια κατακραυγή υπήρξε άμεση και έντονη. Και χθες αναιρέθηκε η άδεια από κάποια αόρατα χέρια (που δεν μάθαμε όπως και σε άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, βλ. πιο κάτω) και η κατασκευή αποξηλώνεται.
Ωστόσο, το ουσιώδες ερώτημα παραμένει αναπάντητο: ποια ακριβώς υπουργεία, δημόσιοι φορείς, υπηρεσίες ενέκριναν την εγκατάστασή της; Με ποια κριτήρια; Με ποιες γνωμοδοτήσεις; Και γιατί οι ίδιοι μηχανισμοί που έδωσαν άδεια εμφανίστηκαν στη συνέχεια να την αποσύρουν υπό το βάρος της δημοσιότητας;
Το ζήτημα δεν αφορά μια εξέδρα. Αφορά την λειτουργία του κράτους και αν αυτό αναλογίζεται σοβαρά την ευθύνη που αυτό έχει έναντι των μνημείων που διαχειρίζεται αλλά και των πολιτών του.
Το Ζάππειο δεν είναι ένα κενό οικόπεδο προς εκμετάλλευση.
Αποτελεί εμβληματικό νεοκλασικό μνημείο και μέρος του Ολυμπιακού κληροδοτήματος του εθνικού ευεργέτη Ευάγγελος Ζάππας, που για όσους δεν γνωρίζουν εποπτεύεται βάσει πρόσφατου νόμου από το Υπουργείο Οικονομικών!
Συνδέεται ιστορικά με την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων, με τη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους και με μια συγκεκριμένη αντίληψη περί δημόσιου χώρου και εθνικής αξιοπρέπειας. Δεν είναι απλώς ένα σημείο υψηλής επισκεψιμότητας. Είναι σύμβολο.
Η Επίδαυρος επίσης είναι σύμβολο. Αλλά ενός άλλου είδους. Είναι η υλική απόδειξη ότι ο πολιτισμός δεν είναι μόνο οικονομική δραστηριότητα ή τουριστικό προϊόν. Είναι μνήμη, θεσμός, παιδεία και συνέχεια.
Και εδώ ακριβώς αναδύεται η βαθύτερη αντίφαση.
Η ίδια χώρα και ντε φάκτο οι πολίτες της, που χειροκροτούν την Μήδεια στην Επίδαυρο φαίνονται ανίκανοι να επιβάλλουν στο Κράτος να λειτουργεί με θεσμούς, διαδικασίες, κώδικες ηθικής και δεοντολογίας για να προστατεύσει με την ίδια συνέπεια έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς δημόσιους χώρους της πρωτεύουσάς της. Οι ίδιοι θεσμοί που εκφωνούν λόγους περί πολιτιστικής κληρονομιάς και εθνικής ταυτότητας επιτρέπουν πρακτικές που αντιμετωπίζουν τα μνημεία ως ουδέτερα σκηνικά προσωρινών διοργανώσεων.
Και δυστυχώς, η υπόθεση της πρόσφατης εξέδρας στο Ζάππειο δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό.
Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια ανησυχητική αλυσίδα σοβαρότατων αστοχιών υπουργείων & θεσμών, που αποκαλύπτουν ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: πρώτα δίνονται άδειες, ύστερα ξεσπά η δημόσια κατακραυγή και, τέλος, οι αρμόδιοι ανακαλύπτουν εκ των υστέρων τα προβλήματα που όφειλαν να είχαν εντοπίσει εξαρχής.
Οι πολίτες δεν έχουν ξεχάσει αυτό που ξεχνούν τα αρμόδια υπουργεία & θεσμοί, το φιάσκο με την εγκατάσταση μεγάλης διαφημιστικής εξέδρας της Coca-Cola Company μπροστά από το Παναθηναϊκό Στάδιο. Και τότε, όπως και σήμερα, οι πολίτες είδαν με έπληξη πρώτα το αποτέλεσμα και πολύ αργότερα –αν ποτέ– τις διαδικασίες που οδήγησαν σε αυτό. Ποιοι υπέγραψαν; Ποιοι εισηγήθηκαν; Ποιοι έκριναν ότι μια τέτοια επέμβαση ήταν συμβατή με το ιστορικό και συμβολικό βάρος ενός από τα σημαντικότερα μνημεία της νεότερης Ελλάδας; Και κυρίως, πώς γίνεται μια απόφαση να θεωρείται απολύτως νόμιμη τη μία ημέρα και πολιτικά ή αισθητικά απαράδεκτη λίγες ημέρες αργότερα;
Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε με ακόμη πιο εντυπωσιακό τρόπο στην υπόθεση της διαφημιστικής επίδειξης με τα εκατοντάδες drones στην Αθήνα, όταν φωτεινοί σχηματισμοί εμφανίστηκαν στον αττικό ουρανό με φόντο τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης Αθηνών, τα οποία σηκώθηκαν στον αέρα από τον προαύλιο χώρο του Ζαππείου.
Για ακόμη μία φορά, το δημόσιο ενδιαφέρον δεν στράφηκε μόνο στο ίδιο το γεγονός αλλά κυρίως στο πώς εγκρίθηκε. Ποιος έλεγξε τι; Ποιος είχε την αρμοδιότητα; Ποιες υπηρεσίες γνωμοδότησαν; Ποιοι αξιολόγησαν τις επιπτώσεις στην εικόνα ενός μνημείου παγκόσμιας ακτινοβολίας; Και γιατί οι έλεγχοι, οι εξηγήσεις και οι ανακοινώσεις άρχισαν μόνο όταν η υπόθεση είχε ήδη εξελιχθεί σε διεθνές θέμα συζήτησης;
Χωρίς συνέπειες όμως για κανένα κρατικό λειτουργό.
Το πρόβλημα δεν είναι αισθητικό. Είναι θεσμικό.
Σε ένα σοβαρό ευρωπαϊκό κράτος, το ερώτημα δεν θα ήταν αν η εξέδρα ήταν «όμορφη» ή «άσχημη», ούτε αν το σόου με drones ήταν «εντυπωσιακό» ή «άκομψο». Θα ήταν ποιος έλαβε την απόφαση, βάσει ποιων κανόνων, ποια διαδικασία ακολουθήθηκε και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν μια απόφαση ανακαλείται λίγες ημέρες αργότερα ή όταν διαπιστώνεται εκ των υστέρων ότι προκάλεσε θεσμική και επικοινωνιακή ζημία.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση δεν είναι μόνο η αρχική έγκριση. Είναι η μεταγενέστερη σιωπή.
Διότι η αποξήλωση μιας εξέδρας ή η εκ των υστέρων έναρξη ερευνών δεν συνιστούν αυτομάτως απόδειξη θεσμικής λειτουργίας. Αντιθέτως, μπορεί να αποτελούν την απόδειξη ακριβώς του αντίθετου: ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς επαρκή έλεγχο και ανατρέπονται μόνο όταν ξεσπά δημόσιος θόρυβος, όταν τα μέσα ενημέρωσης ασχοληθούν ή όταν οι εικόνες γίνουν πολιτικά δυσάρεστες.
Ένα κράτος δικαίου δεν διορθώνει τα λάθη του μέσω των κοινωνικών δικτύων.
Τα προλαμβάνει μέσω της ορθής θεσμικής λειτουργίας του.
Η Ελλάδα συχνά αρέσκεται να παρουσιάζει τον πολιτισμό ως το μεγάλο συγκριτικό της πλεονέκτημα. Οι πολιτικοί της μιλούν διαρκώς για τον Παρθενώνα, την Επίδαυρο, την κλασική κληρονομιά και τη θέση της χώρας ως λίκνου του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Όμως ο πολιτισμός δεν μετριέται από τις ομιλίες ούτε από τις επετειακές φωτογραφίες.
Μετριέται από τη συμπεριφορά των υπουργείων, θεσμών, πολιτικών απέναντι στα ίδια τα μνημεία.
Η Επίδαυρος και το Ζάππειο δεν είναι δύο άσχετες ιστορίες. Ούτε το Παναθηναϊκό Στάδιο και τα drohnes με θέα την Ακρόπολη αποτελούν ξεχωριστές εξαιρέσεις. Όλες αυτές οι περιπτώσεις συνθέτουν μια ενιαία εικόνα ελλειπούς κρατικής συμπεριφοράς με προχειρότητα: μια διοίκηση που εμφανίζεται εξαιρετικά πρόθυμη να επικαλείται την πολιτιστική κληρονομιά όταν αυτή προσφέρει κύρος, αλλά αξιοσημείωτα απρόσεκτη όταν καλείται να τη διαχειριστεί στην πράξη.
Στην πρώτη περίπτωση – τη Μήδεια στην Επίδαυρο – η Ελλάδα προβάλλει το καλύτερο πρόσωπό της: μια χώρα που εξακολουθεί να παράγει νόημα μέσα από την πολιτιστική της κληρονομιά.
Στις υπόλοιπες περιπτώσεις – Ζάππειο, Παναθηναϊκό Στάδιο, drohnes - Ακρόπολη – αποκαλύπτει το χειρότερο: μια κρατική κουλτούρα όπου η λογοδοσία αρχίζει συνήθως μετά το σκάνδαλο, ο έλεγχος ενεργοποιείται μετά το φιάσκο και η ευθύνη διαλύεται μέσα σε έναν λαβύρινθο συναρμοδιοτήτων.
Το πραγματικό ερώτημα επομένως δεν είναι γιατί στήθηκε η εξέδρα ούτε γιατί αποξηλώθηκε. Δεν είναι γιατί εγκρίθηκε μια εγκατάσταση μπροστά στο Παναθηναϊκό Στάδιο ούτε γιατί αργότερα κρίθηκε προβληματική. Δεν είναι γιατί πραγματοποιήθηκε μια επίδειξη drones αλλά γιατί οι θεσμοί έδειξαν να αναρωτιούνται για τις συνέπειές της μόνο αφού είχε ήδη συμβεί.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς γίνεται η ίδια Πολιτεία να γιορτάζει τη Μήδεια του Ευριπίδη ως παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός και, σχεδόν ταυτόχρονα, να συμπεριφέρεται απέναντι σε εμβληματικά μνημεία της πρωτεύουσάς της με τρόπο που προδίδει προχειρότητα, έλλειψη στρατηγικής, διοικητική ασυνέπεια και βαθιά θεσμική αμηχανία.
Μια χώρα πολιτισμού δεν κρίνεται από το πόσο συχνά επικαλείται την ιστορία της.
Κρίνεται από το αν οι θεσμοί της είναι αντάξιοι αυτής της ιστορίας.
Και όταν οι άδειες δίνονται πριν από τον έλεγχο, οι αντιρρήσεις διατυπώνονται μετά την κατακραυγή και οι έρευνες αρχίζουν αφού έχει ήδη προκληθεί η ζημία, τότε το πρόβλημα δεν είναι ούτε οι εξέδρες ούτε τα drones.
Το πρόβλημα είναι το ίδιο το μοντέλο διακυβέρνησης του πολιτισμού.
Και σε αυτή τη σύγκριση, ανάμεσα στη Μήδεια της Επιδαύρου και στις προαφανέστατα επαναλαμβανόμενες υποθέσεις του Ζαππείου, του Παναθηναϊκού Σταδίου και της Ακρόπολης, η αντίφαση είναι τόσο κραυγαλέα ώστε δύσκολα μπορεί πλέον να παρουσιαστεί ως σύμπτωση.
Είναι η αντανάκλαση μιας χώρας που εξακολουθεί να διεκδικεί τον τίτλο της πολιτιστικής δύναμης της Ευρώπης, χωρίς να έχει ακόμη αποφασίσει αν επιθυμεί να λειτουργεί με τα θεσμικά πρότυπα που αυτός ο τίτλος προϋποθέτει.
Σιωπώ στοϊκά αλλά προσεχώς θα σας αφηγηθώ πολλά που σχετίζονται και με τα της Ανάθεσης της Τελετής των Βραβείων της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου στην Αθήνα και παρόμοιες συμπεριφορές των ελληνικών υπουργείων και αρμόδιων φορέων, που μας έχουν κάνει "ξακουστούς & περιγέλαστους" στην Ευρώπη ...