Σαν σήμερα 20 Αυγούστου: Η πρώτη ελληνική προσφυγή στον ΟΗΕ για το Κυπριακό

Στις 20 Αυγούστου 1954, η Ελλάδα καταθέτει στη Γραμματεία του ΟΗΕ την πρώτη επίσημη προσφυγή της για το Κυπριακό, ζητώντας να εφαρμοστεί στ...

Στις 20 Αυγούστου 1954, η Ελλάδα καταθέτει στη Γραμματεία του ΟΗΕ την πρώτη επίσημη προσφυγή της για το Κυπριακό, ζητώντας να εφαρμοστεί στην Κύπρο η αρχή της ισότητας και της αυτοδιάθεσης των λαών. Την ίδια ημέρα, χιλιάδες πολίτες συγκεντρώνονται στο Σύνταγμα υπέρ της Ένωσης του νησιού με την Ελλάδα. Η κινητοποίηση θα καταλήξει σε συγκρούσεις και δεκάδες τραυματισμούς.
Η Κύπρος βρισκόταν ακόμη υπό βρετανική αποικιακή διοίκηση. Το αίτημα της κυβέρνησης του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου δεν αναφερόταν ευθέως στην Ένωση, αλλά ζητούσε να δοθεί στους κατοίκους του νησιού η δυνατότητα να αποφασίσουν ελεύθερα για το πολιτικό τους μέλλον, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.
Η διατύπωση ήταν προσεκτικά επιλεγμένη. Η Αθήνα επιδίωκε να παρουσιάσει το Κυπριακό ως ζήτημα αποαποικιοποίησης και δικαιώματος αυτοδιάθεσης, αποφεύγοντας να εμφανιστεί ότι διεκδικούσε βρετανικό έδαφος. Ωστόσο, ήταν σαφές ότι για μεγάλο μέρος του ελληνοκυπριακού πληθυσμού η αυτοδιάθεση συνδεόταν με το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα. Στο ανεπίσημο δημοψήφισμα που είχε οργανώσει η Εκκλησία της Κύπρου το 1950, περισσότεροι από το 95% των Ελληνοκυπρίων που συμμετείχαν είχαν ταχθεί υπέρ της Ένωσης.
Η επιστολή του Παπάγου και η βρετανική άρνηση
Το επίσημο έγγραφο του ΟΗΕ, με αριθμό A/2703, βασιζόταν σε επιστολή του Παπάγου προς τον γενικό γραμματέα Νταγκ Χάμαρσκελντ, η οποία έφερε ημερομηνία 16 Αυγούστου. Στις 20 Αυγούστου κατατέθηκε από τον μόνιμο αντιπρόσωπο της Ελλάδας, Αλέξη Κύρου, και δημοσιεύτηκε από τον διεθνή οργανισμό.
Η κίνηση είχε προηγηθεί από αλλεπάλληλες αποτυχημένες ελληνικές προσπάθειες για απευθείας συζητήσεις με τη Βρετανία. Το Λονδίνο θεωρούσε την Κύπρο κρίσιμη στρατιωτική βάση για την παρουσία του στη Μέση Ανατολή και υποστήριζε ότι το ζήτημα αφορούσε αποκλειστικά τη βρετανική εσωτερική δικαιοδοσία.
Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στις 28 Ιουλίου, ο βρετανός υφυπουργός Αποικιών Χένρι Χόπκινσον είχε δηλώσει στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η κυβέρνηση δεν μπορούσε να εξετάσει αλλαγή κυριαρχίας στην Κύπρο, προσθέτοντας ότι ορισμένα εδάφη δεν μπορούσαν να προσδοκούν ποτέ πλήρη ανεξαρτησία. Η δήλωση, που έμεινε γνωστή ως το βρετανικό «ουδέποτε», προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην Ελλάδα και στην Κύπρο.
Το συλλαλητήριο και οι συγκρούσεις στην Αθήνα
Την ημέρα της προσφυγής πραγματοποιήθηκε μεγάλο συλλαλητήριο στην πλατεία Συντάγματος, με ομιλητή τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Σπυρίδωνα, πρόεδρο της Πανελληνίου Επιτροπής Ενώσεως Κύπρου. Όταν τμήμα των διαδηλωτών επιχείρησε να κινηθεί προς τη βρετανική πρεσβεία, ξέσπασαν συγκρούσεις με τις αστυνομικές δυνάμεις, οι οποίες χρησιμοποίησαν κλομπ και αντλίες νερού.
Σύμφωνα με τις καταγραφές που έχουν δημοσιευθεί για τα επεισόδια, τραυματίστηκαν περισσότεροι από 100 πολίτες και 24 αστυνομικοί, ενώ έγιναν δεκάδες συλλήψεις.
Η ελληνική προσφυγή εγγράφηκε τελικά στην ημερήσια διάταξη της 9ης Γενικής Συνέλευσης. Τον Δεκέμβριο, όμως, ο ΟΗΕ αποφάσισε ότι «προς το παρόν» δεν ήταν σκόπιμο να εγκριθεί ψήφισμα και έκλεισε τη συζήτηση χωρίς ουσιαστική απόφαση.
Παρά τη διπλωματική αποτυχία, η προσφυγή του 1954 αποτέλεσε κομβικό σημείο: το Κυπριακό έπαψε να αντιμετωπίζεται μόνο ως ελληνοβρετανική διαφορά και μεταφέρθηκε επίσημα στο διεθνές πεδίο. Ταυτόχρονα, ανέδειξε τις βαθιές διαφωνίες ανάμεσα σε Ελλάδα, Βρετανία και Τουρκία, οι οποίες θα καθόριζαν τις επόμενες φάσεις του ζητήματος.