ΠΑΝΑΓΙΑ η Νικοποιός...

Vangelis Chorafas ΠΑΝΑΓΙΑ ΝΙΚΟΠΟΙΟΣ Στο Βυζάντιο, ο εικονογραφικός τύπος της Παναγίας Νικοποιού (από το «νίκη» και «ποιώ») αποτέλεσε ένα από...

Vangelis Chorafas
ΠΑΝΑΓΙΑ ΝΙΚΟΠΟΙΟΣ
Στο Βυζάντιο, ο εικονογραφικός τύπος της Παναγίας Νικοποιού (από το «νίκη» και «ποιώ») αποτέλεσε ένα από τα ιερότερα παλλάδια της Αυτοκρατορίας. Η ονομασία της αντανακλά την πίστη πως η Παναγία θα νικούσε τους εχθρούς του Βυζαντίου.
Στις εικόνες αυτές, η Παναγία εικονίζεται κατενώπιον, κρατώντας μπροστά στο στήθος της έναν ασπιδοειδή δίσκο (imago clipeata) με τον μικρό Χριστό. Ο τύπος αυτός αντικατέστησε συμβολικά την αρχαία θεά Νίκη, με τον Χριστό να χαρίζει πλέον τη νίκη. Συναντάται σε νομίσματα και σφραγίδες από τον 6ο αιώνα. Θεωρούνταν προστάτιδα του κράτους και του στρατού. Την μετακινούσαν σε εκστρατείες και την αναρτούσαν στις πύλες της Κωνσταντινούπολης.
Το 1204, οι σταυροφόροι της Δ' Σταυροφορίας λεηλάτησαν την Πόλη. Η εικόνα της Νικοποιού μεταφέρθηκε ως λάφυρο στη Βενετία, όπου φυλάσσεται έκτοτε στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου.

Στη Δύση, η ίδια ιδέα έλαβε μια διαφορετική, παρόμοια έκφραση τον 15ο αιώνα. Η ιδέα της Madonna della Vittoria (Παναγία της Νίκης) διαμορφώνει μια θεματική αφιερωμένη στην Παναγία, για την απονομή ή παροχή βοήθειας για μια νίκη. Η πιο διάσημη απεικόνιση βρίσκεται στον πίνακα του Andrea Mantegna (1496), που φιλοξενείται σήμερα στο Λούβρο. Παραγγέλθηκε από τον Φραγκίσκο Β' Γκοντζάγκα, Μαρκήσιο της Μάντοβα, για να τιμήσει την αμφίβολη νίκη του επί των Γάλλων στη μάχη του Φορνόβο (1495).

Σε αντίθεση με την αυστηρή βυζαντινή Νικοποιό, ο πίνακας του Mantegna είναι μια πολύπλοκη σύνθεση. Η Παναγία κάθεται σε ένα θρόνο σε ένα πολυτελές σκηνικό, περιστοιχισμένη από αγίους πολεμιστές, με τον δωρητή να την προσκυνά. Είναι ένα έργο γεμάτο συμβολισμούς, που εξυμνεί τη νίκη και τη δύναμη του ηγεμόνα.
Η λατρεία αυτή γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση στη Δύση μετά τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571. Η νίκη αυτή κατά των Οθωμανών αποδόθηκε στην επέμβαση της Παναγίας, ενισχύοντας το αφιέρωμα της ως "Παναγία της Νίκης".
Στην Κύθνο, η τοπική παράδοση συνδέει τις δύο αυτές εικόνες με έναν διαφορετικό τρόπο. Το μοναστήρι της Παναγίας του Νίκους, που βρίσκεται ανατολικά της Χώρας, πήρε το όνομά του από τη βυζαντινή Παναγία Νικοποιό.
Σύμφωνα με τον θρύλο, η εικόνα της Νικοποιού, για να σωθεί από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, μεταφέρθηκε αρχικά στην Κύθνο. Αργότερα, ωστόσο, οι Ενετοί την πήραν από το νησί και την τοποθέτησαν στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Το μοναστήρι της Κύθνου, χτισμένο τον 16ο-17ο αιώνα, παρέμεινε ως μια διαρκής υπενθύμιση αυτής της ιστορίας, συνδέοντας το νησί με τη μοίρα της Βασιλεύουσας.