ΩΡΑ ΜΗΔΕΝ για το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Μονής Σινά...

Manos Lambrakis Αύριο, 23 Αυγούστου, μπορεί να συμβεί κάτι εξαιρετικά σοβαρό για τη Μονή του Σινά και το εντυπωσιακότερο πολιτικό γεγονός αυ...

Manos Lambrakis
Αύριο, 23 Αυγούστου, μπορεί να συμβεί κάτι εξαιρετικά σοβαρό για τη Μονή του Σινά και το εντυπωσιακότερο πολιτικό γεγονός αυτή τη στιγμή είναι ότι στην Ελλάδα σχεδόν κανείς δεν μιλά γι’ αυτό.
Στο αιγυπτιακό δικαστήριο φτάνει σε κρίσιμη φάση η δικαστική διαμάχη για το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Μονής Αγίας Αικατερίνης, δεκαπέντε μήνες μετά την απόφαση του Μαΐου 2025 που άλλαξε δραματικά τους όρους της υπόθεσης. Η αυριανή διαδικασία έχει ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή δεν πρόκειται απλώς για μια νέα δίκη πάνω στα ίδια πραγματικά περιστατικά. Το δικαστήριο καλείται να ελέγξει την προηγούμενη απόφαση σε αναιρετικό επίπεδο και η κρίση του μπορεί να παγιώσει τη νομική πραγματικότητα πάνω στην οποία θα διεξαχθεί οποιαδήποτε τελική πολιτική διαπραγμάτευση.
Και εδώ πρέπει να σταματήσουμε να ρωτάμε το εύκολο ερώτημα: «Θα κλείσει η Μονή;»
Το πραγματικό διακύβευμα βρίσκεται στη θεμελιώδη διάκριση ανάμεσα στο δικαίωμα να παραμένεις σε έναν τόπο και στο δικαίωμα να σου ανήκει ο τόπος στον οποίο παραμένεις. Ένα κράτος μπορεί να εγγυάται ότι οι μοναχοί θα συνεχίσουν να προσεύχονται, ότι οι προσκυνητές θα εξακολουθήσουν να φτάνουν στο Σινά και ταυτόχρονα να μεταβάλει ριζικά το εμπράγματο υπόστρωμα πάνω στο οποίο στηρίχθηκε επί αιώνες η αυτονομία της μοναστικής κοινότητας. Η λατρευτική ελευθερία και η περιουσιακή αυτοτέλεια δεν είναι το ίδιο πράγμα. Και η σύγχυσή τους επιτρέπει να παρουσιαστεί ως «διάσωση της Μονής» η συνέχιση της λειτουργίας της ακόμη και αν έχει αλλάξει η νομική σχέση της με τον ίδιο τον χώρο της.
Δεν συζητούμε μάλιστα για μια αφηρημένη μοναστηριακή περιουσία. Η αντιδικία αφορά 71 ακίνητα και χώρους διαφορετικού χαρακτήρα, ανάμεσά τους δεκαπέντε ιστορικά παρεκκλήσια, κελιά και ασκητικά κτίσματα, αποθήκες, κήπους, γεωργικές εκτάσεις και μοναστηριακά σύνολα. Πολλά μπορεί να έχουν μικρή εμπορική αξία, αλλά τεράστια λειτουργική και ιστορική σημασία. Η γη εδώ δεν είναι χαρτοφυλάκιο ακινήτων. Είναι μέρος ενός μοναστικού τρόπου κατοίκησης του τόπου, της οικονομικής αυτάρκειας και της ίδιας της δυνατότητας μιας κοινότητας να υφίσταται όχι ως φιλοξενούμενη αλλά ως ιστορικό υποκείμενο.
Άλλο κυριότητα, άλλο κατοχή, άλλο χρήση, άλλο μίσθωση. Η διαφορά είναι τελικά πολιτική: εκείνος που κατέχει ένα δικαίωμα δεν βρίσκεται στην ίδια σχέση με την εξουσία με εκείνον στον οποίο το δικαίωμα παραχωρείται. Είναι η απόσταση ανάμεσα στο «μου ανήκει» και στο «μου επιτρέπεται».
Αυτό κάνει εξαιρετικά σημαντικές τις πληροφορίες για τη λύση που συζητείται.
Η διαπραγμάτευση κινείται προς την κατοχύρωση ειδικού καθεστώτος κατοχής, χρήσης και λειτουργίας, ενώ για ορισμένες εκτάσεις εκτός των τειχών, μεταξύ αυτών και τους Κήπους, εξετάζεται μακροχρόνια μίσθωση με συμβολικό τίμημα. Οι όροι δεν έχουν οριστικοποιηθεί. Το πολιτικά κρίσιμο είναι άλλο: η σημερινή διαπραγμάτευση φαίνεται να διεξάγεται από δυσμενέστερη αφετηρία από εκείνη που υπήρχε πριν από την απόφαση του Μαΐου 2025.
Πριν από εκείνη την απόφαση είχε επιχειρηθεί εξωδικαστική διευθέτηση. Αρχικά είχε διαμορφωθεί κείμενο συμφωνίας που αναγνώριζε ευρύτερα περιουσιακά δικαιώματα της Μονής και επιβεβαίωνε την εσωτερική αυτονομία της Σιναϊτικής Αδελφότητας. Η συμφωνία δεν υπογράφηκε εγκαίρως. Μεσολάβησε η δικαστική απόφαση και η βάση της διαπραγμάτευσης μετακινήθηκε.
Αυτή η χρονική ακολουθία είναι πολιτικό γεγονός.
Γιατί στην εξωτερική πολιτική δεν κρίνεις μόνο το αποτέλεσμα μιας διαπραγμάτευσης. Κρίνεις και το σημείο από το οποίο αναγκάστηκες τελικά να διαπραγματευτείς. Αν πριν από δεκαπέντε μήνες συζητούσες την αναγνώριση δικαιωμάτων και σήμερα συζητάς τις εγγυήσεις χρήσης, δεν αρκεί να αξιολογήσεις αν οι εγγυήσεις είναι καλές.
Πρέπει να εξηγήσεις τι συνέβη στο ενδιάμεσο.
Ο χαμένος χρόνος, όταν στο μεταξύ παράγονται δικαστικά τετελεσμένα, μπορεί να μετατραπεί σε απώλεια δικαιώματος.
Και παραμένουν ανοιχτά θεσμικά ζητήματα που κανονικά θα έπρεπε να έχουν ήδη αποκτήσει σαφή απάντηση: η νομική προσωπικότητα της Μονής, η πολιτειακή αναγνώριση του Αρχιεπισκόπου, η δυνατότητα πλήρους δικαστικής εκπροσώπησης και η ασφάλεια των συναλλαγών της. Δεν πρόκειται για δευτερεύουσες γραφειοκρατικές λεπτομέρειες. Καθορίζουν ποιος έχει δικαίωμα να μιλά νομικά στο όνομα ενός θεσμού δεκαπέντε αιώνων.
Την ίδια περίοδο, το αιγυπτιακό κράτος ανασχεδιάζει σε τεράστια κλίμακα τον χώρο γύρω από τη Μονή μέσω του προγράμματος Great Transfiguration – Land of Peace, με τουριστικές και οδικές υποδομές και μια συνολικότερη μετατροπή της Αγίας Αικατερίνης σε διεθνή θρησκευτικό και τουριστικό προορισμό. Η UNESCO έχει ήδη εκφράσει σοβαρές ανησυχίες για τις επιπτώσεις των παρεμβάσεων στο προστατευόμενο πολιτιστικό τοπίο.
Δεν προκύπτει ότι το αναπτυξιακό πρόγραμμα προκάλεσε την ιδιοκτησιακή διαμάχη. Η αντιδικία είναι παλαιότερη και μια τέτοια σύνδεση θα ήταν αυθαίρετη. Προκύπτει όμως ένα απολύτως θεμιτό ερώτημα: ποιος θα έχει στο εξής την τελική εξουσία πάνω στον χώρο; Γιατί η κυριότητα δεν αφορά μόνο το ποιος κρατά έναν τίτλο. Αφορά ποιος μπορεί να πει όχι σε μια μελλοντική χρήση. Σε ένα τοπίο που μετατρέπεται ταχύτατα σε αντικείμενο κρατικού αναπτυξιακού σχεδιασμού, η ιδιοκτησία είναι και κατανομή εξουσίας πάνω στο μέλλον του τόπου.
Η Μονή Αγίας Αικατερίνης, άλλωστε, δεν είναι απλώς ένα ορθόδοξο μοναστήρι ελληνικού ενδιαφέροντος στην αιγυπτιακή επικράτεια. Είναι μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO και μία από τις αρχαιότερες αδιάλειπτα λειτουργούσες χριστιανικές μοναστικές κοινότητες στον κόσμο. Η αξία της δεν περιορίζεται στα τείχη, στα ψηφιδωτά, στις εικόνες και στα χειρόγραφα. Συνδέεται με την ιστορική συνέχεια της μοναστικής ζωής και τη σχέση αυτής της ζωής με το σιναϊτικό τοπίο.
Δεν προστατεύεις έναν ζωντανό ιστορικό θεσμό διατηρώντας απλώς το κέλυφός του.
Προστατεύεις και τις συνθήκες που του επιτρέπουν να παραμένει υποκείμενο της ιστορίας του.
Ελλάδα και Αίγυπτος έχουν οικοδομήσει τα τελευταία χρόνια μια σχέση που η Αθήνα περιγράφει σταθερά ως στρατηγική: θαλάσσιες ζώνες, ενέργεια, άμυνα, Ανατολική Μεσόγειος, περιφερειακή ασφάλεια, ευρωπαϊκή στήριξη προς την Αίγυπτο. Η Ελλάδα έχει επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο σε αυτή τη σχέση.
Ακριβώς γι’ αυτό το Σινά είναι τεστ.
Μια στρατηγική σχέση δεν αποδεικνύεται όταν τα συμφέροντα των δύο κρατών συμπίπτουν. Αποδεικνύεται όταν ο ένας εταίρος χρειάζεται να μετατρέψει το συσσωρευμένο διπλωματικό κεφάλαιο σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Γι’ αυτό το ερώτημα προς την Αθήνα δεν είναι αν μπορούσε να υπαγορεύσει απόφαση στην αιγυπτιακή Δικαιοσύνη. Προφανώς όχι. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς επιχείρησε να προστατεύσει πριν από την απόφαση του 2025, τι επιχειρεί να προστατεύσει σήμερα και αν τα δύο αυτά πράγματα είναι τα ίδια.
Αν ο αρχικός στόχος ήταν η κατοχύρωση της κυριότητας και ο τελικός στόχος καταλήξει στην κατοχύρωση της χρήσης, η κυβέρνηση οφείλει να το εξηγήσει. Αν η σημερινή λύση είναι η καλύτερη δυνατή μετά την απόφαση του 2025, πρέπει να αξιολογηθεί ως τέτοια. Αλλά δεν μπορεί το μέτρο της επιτυχίας να μετακινείται μαζί με την υποχώρηση του στόχου και στο τέλος η απόσταση να εξαφανίζεται από τη δημόσια αφήγηση.
Οι κυβερνήσεις δεν διαχειρίζονται μόνο γεγονότα. Διαχειρίζονται και τις λέξεις με τις οποίες τα γεγονότα γίνονται αντιληπτά. «Διασφάλιση», «προστασία», «συνέχιση της μοναστικής ζωής», «σεβασμός του χαρακτήρα της Μονής» μπορεί να είναι απολύτως αληθείς διατυπώσεις. Καμία όμως δεν απαντά αυτομάτως στο ερώτημα της κυριότητας.
Η Μονή μπορεί να μην κλείσει και ταυτόχρονα να έχει αλλάξει ιστορικά το καθεστώς της.
Αυτές οι δύο προτάσεις δεν αλληλοαναιρούνται.
Η σημερινή σιωπή είναι πολύ παράξενη.
Δεκαπέντε μήνες μετά την πρώτη κρίση, ύστερα από συναντήσεις κορυφής, δημόσιες διαβεβαιώσεις και διπλωματικές επαφές, φτάνουμε στην παραμονή μιας δυνητικά καθοριστικής δικαστικής διαδικασίας χωρίς η ελληνική κυβέρνηση να έχει εξηγήσει δημοσίως με απόλυτη σαφήνεια ποιο ακριβώς καθεστώς υπερασπίζεται σήμερα, αν αυτό ταυτίζεται με εκείνο που υπερασπιζόταν πριν από δεκαπέντε μήνες, ποια συγκεκριμένη εγγύηση έχει λάβει από το Κάιρο και ποια ακριβώς έκβαση θεωρεί επιτυχία.
Αυτή η ασάφεια δεν είναι επικοινωνιακή λεπτομέρεια. Είναι πολιτικό γεγονός.
Δεν γνωρίζουμε αν η απουσία της υπόθεσης από την πρώτη γραμμή αποτελεί επικοινωνιακή επιλογή, διπλωματική αυτοσυγκράτηση ή απλώς την παθολογία μιας δημόσιας σφαίρας που ανακαλύπτει τα γεγονότα όταν αυτά έχουν ήδη συντελεστεί. Γνωρίζουμε όμως ότι τίποτε από όσα ενδέχεται να συμβούν αύριο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Η αντιδικία άρχισε το 2012. Η κρίσιμη απόφαση εκδόθηκε τον Μάιο του 2025. Είχε προηγηθεί προσπάθεια συμφωνίας. Ακολούθησαν δεκαπέντε μήνες διαπραγματεύσεων. Οι θεσμικές εκκρεμότητες είναι γνωστές. Η αυριανή διαδικασία είναι γνωστή.
Γι’ αυτό ας κρατήσουμε την αυριανή ημερομηνία: 23 Αυγούστου 2026.
Αν αύριο ή τις επόμενες ημέρες ξυπνήσουμε με τίτλους περί «αιφνιδιαστικής εξέλιξης στη Μονή Σινά», τίποτε δεν θα έχει συμβεί αιφνιδιαστικά.
Και αν η τελική έκβαση διατηρήσει τη μοναστική παρουσία αλλά μετατρέψει τη Μονή από ιστορικό κύριο της περιουσίας της σε κάτοχο, χρήστη ή μακροχρόνιο μισθωτή χώρων υπό την κυριότητα του αιγυπτιακού κράτους, η συζήτηση δεν μπορεί να τελειώσει στο καθησυχαστικό «η Μονή σώθηκε».
Μπορεί μια τέτοια λύση, μετά τα τετελεσμένα του 2025, να είναι η καλύτερη που μπορεί σήμερα να επιτευχθεί. Αν είναι, πρέπει να ειπωθεί. Πρέπει όμως να ειπωθεί και η απόσταση ανάμεσα σε εκείνο που θεωρούνταν δικαίωμα και σε εκείνο που τελικά εξασφαλίστηκε ως εγγύηση.
Το ερώτημα προς την ελληνική κυβέρνηση δεν θα είναι γιατί δεν απέτρεψε μια απόφαση της αιγυπτιακής Δικαιοσύνης.
Θα είναι πολύ ακριβέστερο και πολύ δυσκολότερο:
Τι γνώριζε. Από πότε το γνώριζε. Τι μπορούσε να εξασφαλίσει πριν από τον Μάιο του 2025. Γιατί δεν εξασφαλίστηκε τότε. Τι άλλαξε μετά τη δικαστική απόφαση. Τι διαπραγματεύθηκε επί δεκαπέντε μήνες. Τι τελικά εξασφάλισε. Και ποια απόσταση χωρίζει αυτό που αύριο ενδέχεται να ονομαστεί «επιτυχία» από εκείνο που πριν από δεκαπέντε μήνες θεωρούσαμε αυτονόητο δικαίωμα.
Το πολιτικά ανησυχητικότερο ενδεχόμενο δεν είναι μόνο να χαθεί κάτι.
Είναι να έχει προηγηθεί η απώλειά του και, όταν αργότερα διασφαλιστεί η χρήση ενός μέρους του, να κληθούμε να πανηγυρίσουμε τη διαχείριση της απώλειας ως διάσωση.