Επτά υπουργοί Εξωτερικών στο τραπέζι του Φιντάν

Η Τουρκία επιχειρεί να μοχλεύσει τη συνεργασία που έχει αναπτύξει με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, η οποία απέκτησε και στρατιωτική δι...

Η Τουρκία επιχειρεί να μοχλεύσει τη συνεργασία που έχει αναπτύξει με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, η οποία απέκτησε και στρατιωτική διάσταση με τη Συμφωνία της Μέκκας, συνδέοντάς την με το διπλωματικό βάρος τριών βασικών ευρωπαϊκών δυνάμεων. Στο σχήμα αυτό προσθέτει και την Αίγυπτο, που δεν έχει προσχωρήσει στην αμυντική συμφωνία.

Η σημερινή συνάντηση επτά υπουργών Εξωτερικών στην Κωνσταντινούπολη, με πρωτοβουλία του Τούρκου υπουργού, Χακάν Φιντάν, αποτελεί δοκιμή αυτής της επιδίωξης, σε μια περίοδο κατά την οποία η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν, οι επιθέσεις στην Ερυθρά Θάλασσα και ο πόλεμος στην Ουκρανία επηρεάζουν από κοινού την ασφάλεια και τις εμπορικές οδούς. Το ερώτημα δεν είναι εάν η Άγκυρα μπορεί να συγκεντρώσει συνομιλητές, αλλά κατά πόσο μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις τους.
Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένεται η στάση που θα τηρήσει το Κάιρο απέναντι στις τουρκικές πρωτοβουλίες, μετά την κατηγορηματική απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου και τη συμφωνία που ακολούθησε με την Ελλάδα για συνέχιση των διαβουλεύσεων με στόχο την επέκταση της οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ).
Στη συνάντηση συμμετέχουν δύο διακριτές ομάδες χωρών: α) η R4, δηλαδή η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, και β) η E3, δηλαδή η Γερμανία, η Γαλλία και η Βρετανία, οι τρεις από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές δυνάμεις.
Η τετραμερής συνεργασία δεν δημιουργείται τώρα. Οι υπουργοί Εξωτερικών των R4 έχουν πραγματοποιήσει έξι συναντήσεις από τον Μάρτιο. Ούτε η ευρωπαϊκή τριάδα είναι καινούργια. Συγκροτήθηκε το 2003 γύρω από τις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Καινούργια είναι η προσπάθεια να συνδεθούν τα δύο σχήματα με τουρκική πρωτοβουλία.
Το εγχείρημα αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα εάν εξεταστεί σε συνάρτηση με την αμυντική συμφωνία που υπέγραψαν στις 7 Αυγούστου η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν στη Μέκκα. Η συμφωνία προβλέπει αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση εξωτερικής επίθεσης και η Άγκυρα έχει ήδη κινήσει τη διαδικασία κοινοβουλευτικής κύρωσής της. Συνδυάζει τις δυνατότητες της Τουρκίας στην αμυντική βιομηχανία, τη στρατιωτική ισχύ του Πακιστάν, το οποίο διαθέτει πυρηνικά όπλα, και τους οικονομικούς πόρους του Ριάντ, χωρίς όμως να εξαλείφει τις διαφορετικές προτεραιότητες των τριών χωρών και τους διαφορετικούς κινδύνους που αντιμετωπίζουν.
Η συμφωνία δεν σηματοδοτεί εγκατάλειψη της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας από τη Σαουδική Αραβία ούτε υποκατάσταση του ΝΑΤΟ για την Τουρκία. Αντανακλά περισσότερο την επιδίωξη των τριών κρατών να αποκτήσουν πρόσθετες δυνατότητες άμυνας και αποτροπής, καθώς εντείνονται οι αμφιβολίες για την επάρκεια των υφιστάμενων εγγυήσεων ασφαλείας, με φόντο την επαμφοτερίζουσα στάση της κυβέρνησης Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες και την κλιμάκωση της περιφερειακής αστάθειας.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται μία από τις αντιφάσεις του νέου εγχειρήματος. Η Αίγυπτος συμμετέχει στο R4, αλλά δεν προσχώρησε στη Συμφωνία της Μέκκας. Όπως επισημαίνουν οι Αλπέρ Τσοσκούν και Αμρ Χαμζάουι σε πρόσφατη ανάλυση του Carnegie Endowment, το Κάιρο επιδιώκει την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας, αποφεύγοντας παράλληλα στρατιωτικές δεσμεύσεις που θα μπορούσαν να το εμπλέξουν στον πόλεμο της Υεμένης. Συνεπώς, ακόμη και μεταξύ των τεσσάρων περιφερειακών εταίρων, η πολιτική συνεννόηση δεν συνεπάγεται κοινή αντίληψη για την ανάληψη στρατιωτικού κινδύνου.
Η προσέγγιση με τους Ευρωπαίους υπηρετεί μια διαφορετική ανάγκη. Η Γαλλία, η Γερμανία και η Βρετανία έχουν άμεσο ενδιαφέρον για την αποτροπή νέας ανάφλεξης στον Περσικό Κόλπο και για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Η συμμετοχή τους δίνει στο τουρκικό εγχείρημα πρόσθετο διπλωματικό βάρος. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι οι τρεις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες υιοθετούν την περιφερειακή στρατηγική της Άγκυρας ή τη Συμφωνία της Μέκκας.
Άλλωστε, οι σχέσεις τους με την Τουρκία δεν υπακούουν σε μία ενιαία λογική. Η Βρετανία υπέγραψε τον Ιούλιο νέα εταιρική σχέση ασφάλειας και άμυνας με την Άγκυρα. Την ίδια ώρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση επανέλαβε στις 21 Οκτωβρίου ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για αυτά. Η Γαλλία και η Γερμανία μπορούν επομένως να συνομιλούν με την Τουρκία για το Ιράν και την Ουκρανία, χωρίς να αίρονται οι διαφωνίες που τη χωρίζουν από την ΕΕ στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ίδια η ημερήσια διάταξη δείχνει τόσο τις φιλοδοξίες όσο και τους περιορισμούς της συνάντησης. Στο τραπέζι βρίσκονται το Παλαιστινιακό, η Υεμένη, τα Στενά του Ορμούζ και η Ουκρανία. Απουσιάζουν όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, των οποίων οι αποφάσεις καθορίζουν τις προοπτικές αποκλιμάκωσης στον Κόλπο, όπως και η Ρωσία και η Ουκρανία, οι άμεσα εμπλεκόμενοι στον πόλεμο.
Οι επτά μπορούν να επιδιώξουν συντονισμό και να μεταφέρουν κοινά μηνύματα. Μπορούν επίσης να προχωρήσουν σε επιμέρους διευθετήσεις για τη διαχείριση των κρίσεων, όπως συνέβη στο παρελθόν με τις τουρκικές πρωτοβουλίες για την εξαγωγή των ουκρανικών σιτηρών ή να συμβάλουν στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν μπορούν όμως να διαπραγματευτούν μόνοι τους την επίλυση των συγκρούσεων.
Για την Άγκυρα, το πλεονέκτημα βρίσκεται στη δυνατότητα επαφής με διαφορετικές πλευρές, χωρίς να ταυτίζεται απολύτως με καμία. Αυτή όμως η ευελιξία έχει και κόστος: Η Τουρκία καλείται να συμβάλει έμπρακτα στην ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας, να διατηρήσει διαύλους με την Τεχεράνη και ταυτόχρονα να πείσει τους Ευρωπαίους ότι μπορεί να συνεισφέρει στη σταθερότητα της περιοχής. Πρόκειται για επιδιώξεις που δεν είναι πάντοτε συμβατές.
Η αξία της πρωτοβουλίας θα φανεί, επομένως, λιγότερο από τη φωτογραφία των επτά υπουργών και περισσότερο από το εάν θα υπάρξει συνέχεια με απτά αποτελέσματα. Η Άγκυρα έχει εξασφαλίσει τον ρόλο του οικοδεσπότη. Ο ρόλος του διαμορφωτή αποφάσεων όμως μένει να κριθεί.